بازنمایی هوبت زنانه در گفتمان مقاومت هنر انقلاب

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، بسترهای هویت ساز انسانی در عرصه فرهنگی و سیاسی، به واسطه تغییر در گفتمان حاکم بر جامعه دچار تحولی بنیادین گشت. در این میان زن و سوژه زنانه، به عنوان عنصری مهم در دوران انقلاب و سپس عرصه جنگ توسط هنرمندان بارها تصویر شد. هرچند در این تصاویر حضور زن بر بنیان هویت دینی است، اما نمادی از گفتمان مقاومت در برابر ظلم و ستم نیز هست. این مقاله در نظر دارد با تحلیل نقاشی های دوران انقلاب و جنگ تحمیلی، به این پرسش پاسخ دهد که بازنمایی سوژه زنانه چگونه توانسته در این تصاویر به بیان نمادگرایانه مقاومت بپردازد؟ براین اساس پس از تحلیل معنای گفتمان و سوژه برساخته، به دسته بندی نظام نشانه ای تصویری در نقاشی های دهه اول انقلاب پرداخته شده است. نتایج تحقیق بیانگر آن است که نگاه به سوژه زنانه همزمان با تحولات مدرنیته در ایران دچار تغییر شد، اما به دلیل انحرافی که در دوران تجددگرایی اواخر قاجار و پهلوی بوجود آمد، سوژه زنانه به ورطه ابژه گرایی افتاد و مقام آن افول یافت؛ در طی انقلاب، آرمان زن به واسطه تبعیت از شخصیت های دینی چون حضرت فاطمه(س) و حضرت زینب(س) ارتقا یافت. حضور تصویر زنان به عنوان هم پایان مقاومت و دوشادوش مردان در پشت صحنه جنگ بارها در این نقاشی ها تجسم شده است. برخی از مهم ترین نمادهای سوژه زنانه در گفتمان مقاومت عبارتند از حفظ عفاف که با پوشش چادر مشکی تجسم شده، گل سرخ که تجسمی از ظرافتی است که در دنیای تاریک بالنده و پرطراوت مانده، شمایل زن-مادر که پرورش دهنده پسران مبارز است، زن-یاور که دوشادوش مردان مبارز در صحنه حاضر است.

کلیدواژه ها:

هنر انقلاب اسلامی ، نقاشی انقلاب ، گفتمان انقلاب ، گفتمان مقاومت