تجزیه علیت و همبستگی بین صفات کمی در ژرم پلاسم های چغندرقند زراعی (.Beta vulgaris L)، تحت شرایط بیماری رایزومانیا در منطقه میاندوآب

چکیده مبسوط مقدمه و هدف: چغندرقند (Beta vulgaris L.) یکی از محصولات مهم ریشه ای و منبع اصلی شکر بوده و بیشترین قابلیت کشت را در مناطق معتدل ایران دارد و یکی از کانون های اصلی کشت این محصول در ایران استان آذربایجان غربی بوده که سهم عمده ای از تولید را در کشور به‎خود اختصاص داده است. یکی از مهم ترین عوامل محدودکننده رشد و کاهش عملکرد چغندرقند، بیماری رایزومانیا می باشد. توجه به این که کاربرد برخی از روش های زراعی از جمله تاریخ کاشت، روش آبیاری و تناوب زراعی، روش های شیمیایی و روش های بیولوژیکی در مبارزه با بیماری چندان سودمند نیستند، لذا استفاده از ارقام مقاوم به‎عنوان بهترین و تنها راه مبارزه با این بیماری پیشنهاد شده است. تاکنون مطالعات متعددی در زمینه دستیابی به ارقام مقاوم به بیماری انجام شده است. اولین رقم دیپلوئید منوژرم هیبرید نسبتا مقاوم به‎نام Rizor تهیه شد. با کشت این هیبرید عملکرد چغندرقند در زمین های آلوده، به میزان قابل‎توجهی افزایش یافت. بررسی تنوع ژنتیکی این گیاه استراتژیک، به‎نژادگران را در شناسایی منابع ژنتیکی مقاوم به بیماری رایزومانیا با اهداف به‎نژادی از جمله عملکرد و اجزای عملکرد کمک می نماید. آگاهی از اختلاف و تنوع بین ژنوتیپ‎های مختلف چغندرقند و چگونگی روابط این تفاوت ها با عملکرد بالقوه آنها در بهبود و پیشرفت عملکرد ارقام جدید بسیار حیاتی است. از آنجایی‎که در رگرسیون چند متغیره اثرات متقابل در بین متغیرها وجود دارد. ممکن است یک متغیر در کنار برخی از متغیرها معنی دار باشد، اما در کنار برخی دیگر از متغیرها معنی دار نباشد. به‎همین علت لازم است متغیرهای مهمی که تاثیر معنی داری بر عملکرد دارند انتخاب گردند. در این راستا این تحقیق به‎منظور ارزیابی ارقام داخلی و خارجی اصلاح شده چغندرقند تحت شرایط وجود بیماری رایزومانیا در شرایط آب و هوایی شهرستان میاندوآب انجام گرفت. مواد و روش ها: آزمایشی در قالب طرح بلوک های کامل تصادفی در چهار تکرار در مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی میاندوآب در موقعیت جغرافیایی ۴۶ درجه و ۹۰ دقیقه طول شرقی و ۳۶ درجه و ۵۸ دقیقه عرض شمالی و در ارتفاع ۱۳۱۴ متری از سطح دریا به مرحله اجرا در آمد. مواد آزمایشی شامل ۱۲ ژنوتیپ چغندرقند (۱۰ ژنوتیپ داخلی همراه با ۱ ژنوتیپ مقاوم خارجی و ۱ ژنوتیپ حساس داخلی) بود. در این بررسی ژنوتیپ های مورد مطالعه در معرض آلودگی طبیعی منطقه قرار داده شدند و سپس نسبت به تعیین درصد آلودگی ارقام به بیماری اقدام شده و سطح مقاومت و حساسیت هر ژنوتیپ بر اساس درصد آلودگی مشخص گردید. عملیات آماده‎سازی زمین قبل از اجرای آزمایش شامل شخم، دیسک و تسطیح و کرت بندی مزرعه به‎طور یکسان صورت گرفت و کود های فسفر و پتاس بر اساس نتایج آزمون تجزیه‎ی خاک در زمان آماده سازی زمین و کود نیتروژن به‎صورت پای بوته و به‎صورت استارتر مصرف شد. فاصله بذر بین ردیف‎ها ۶۰ و روی ردیف ۱۵ سانتی متر در نظر گرفته شد. اندازه هر کرت شامل ۳ خط کاشت به‎طول ۸ متر بود. عملیات زراعی شامل آبیاری، مبارزه با آفات و بیماری ها و کولتیواتور زنی در حد نیاز انجام گرفت. بعد از برداشت محصول صفات عملکرد ریشه، درصد قند خالص به‎روش پلاریمتری، درصد قند ناخالص، عملکرد قند خالص، عملکرد قند ناخالص، درصد استحصال و درصد قند ملاس اندازه گیری شد. یافته ها: بر اساس نتایج حاصل از تجزیه واریانس داده ها، بین ژنوتیپ ها از نظر کلیه صفات اختلاف معنی داری مشاهده شد. با توجه به نتایج حاصل از مقایسات میانگین صفات، از بین ژنوتیپ های مورد مطالعه، ژنوتیپ ۳۱۹۱۴ (رقم داخلی) با ۱۱/۹۷ درصد کمترین و در عین‎حال مقاوم ترین رقم و ژنوتیپ SBSI۰۱۰ (شاهد حساس- داخلی) با ۷۹/۳۷ درصد بیشترین درصد آلودگی و حساس ترین رقم نسبت به بیماری رایزومانیا شناخته شدند. در این مطالعه، ضرایب همبستگی شاخص درصد آلودگی با صفات عملکرد ریشه، درصد قند ناخالص، درصد قند خالص، عملکرد قند ناخالص، عملکرد قند خالص و ضریب استحصال رابطه منفی و معنی دار در سطح احتمال یک درصد داشت در حالی‎که با صفت قند ملاس رابطه مثبت و معنی داری در سطح احتمال یک درصد دارا بود. همچنین شاخص شدت آلودگی با صفت عملکرد قند خالص، قند ملاس، پتاسیم و ازت مضره رابطه مثبت و معنی داری را در سطح یک درصد نشان داد. بر اساس نتایج تجزیه رگرسیون گام‎به‎گام، درصد آلودگی ریشه، درصد استحصال قند و درصد قند ناخالص ۶۸/۷ درصد از تغییرات عملکرد قند خالص را تبیین کردند، همچنین درصد آلودگی ریشه اثر مستقیم منفی و درصد استحصال قند و درصد قند ناخالص اثر مستقیم مثبت بر تغییرات عملکرد شکر سفید داشتند. نتیجه گیری: در این مطالعه اگرچه ژنوتیپ SBSI۰۳۰ حداکثر خصوصیات کمی و کیفی را نشان داد اما کمترین درصد آلودگی ریشه برای ژنوتیپ ۳۱۹۱۴ ثبت شد، پس از آزمون های تکمیلی ژنوتیپ ۳۱۹۱۴ می‎تواند به‎عنوان منبع ژنتیکی مقاوم به رایزومانیا مورد استفاده قرار گیرد، همچنین در این بررسی درصد قند ناخالص بیشترین تاثیر مثبت را بر عملکرد شکر سفید داشت، بنابراین گزینش ژنوتیپ ها با درصد قند ناخالص بالا می‎تواند منجر به دست‎یابی به ارقامی با عملکرد شکر سفید بالا شود.

کلیدواژه ها:

Correlation ، Path analysis ، Rhizomania ، Root yield ، Sugar beet ، تجزیه علیت ، چغندر قند ، رایزومانیا ، عملکرد ریشه ، همبستگی