بررسی تطبیقی نقش انصاف در تعهدات قراردادی از منظر فقه و حقوق موضوعه ایران

این پژوهش با هدف تحلیل تطبیقی نقش انصاف در تفسیر و اجرای تعهدات قراردادی از منظر فقه امامیه و حقوق موضوعه ایران انجام شد و برای دستیابی به این هدف، روش کیفی تحلیل محتوا بر روی منابع فقهی و حقوقی به کار گرفته شد. پژوهش در چهار مرحله شامل تعیین جامعه مطالعاتی، کدگذاری واحدهای تحلیل (مبانی فقهی انصاف، اصول حقوق موضوعه، سازوکارهای تعدیل تعهد)، مقوله بندی تم ها (قاعده لاضرر، نفی حرج، حسن نیت، عدالت قراردادی) و تحلیل تفسیری نتایج، اجرا گردید. یافته ها نشان داد که در فقه امامیه، انصاف بر مبنای قواعد کلی شرعی و تشخیص قاضی به صورت موردی اعمال شده و پس از اصل وفای به عهد، از قواعد لاضرر و احسان برای تعدیل تعهدات استفاده می شد؛ در حالی که در حقوق موضوعه ایران، انصاف از دل اصول عمومی قراردادها و رویه قضایی استخراج شده و دادگاه ها با استناد به حسن نیت و عدالت، در همه مراحل فرآیند حقوقی (تفسیر عقد، تنظیم خسارت، صدور دستور موقت) مداخله کرده اند. مقایسه تطبیقی حاکی از تفاوت مبنایی و کارکردی بود: فقه بر انعطاف پذیری موردی تاکید داشت و حقوق موضوعه بر تداوم کاربرد انصاف در قالب رویه قضایی متمرکز بود. در عین حال، فقدان معیارهای عینی و تعریف قانونی صریح، وابستگی به تشخیص قاضی و ناهمگونی آرای قضایی را به دنبال داشت. نتیجه گیری این است که برای تحقق عدالت قراردادی و پیش بینی پذیری رویه قضایی، ضرورت دارد قانون گذار با بهره از آموزه های فقه امامیه، تعریف مصرح انصاف در تعهدات قراردادی و معیارهای سنجش آن را تدوین کند و آموزش مشترک قضات و حقوقدانان در زمینه انصاف قراردادی را تسهیل نماید.

کلیدواژه ها:

انصاف قراردادی ، فقه امامیه ، حقوق موضوعه ایران ، تحلیل محتوا