مطالعه ی تطبیقی ساختار معماری و فضایی خانه های تاریخی بهنام تبریز و توکلی قم در دورهی قاجار

معماری دورهی قاجار، نشان دهنده ی سازگاری با شرایط اقلیمی و پاسخگویی به نیازهای فرهنگی_اجتماعی یک جامعه است. این پژوهش با هدف درک عمیقتر این ویژگی، به مطالعه ی تطبیقی خانه های تاریخی بهنام تبریز و توکلی قم پرداخته است؛ این دو خانه با وجود تبعیت از اصول مشترک معماری سنتی ایران، تفاوت های قابل توجهی در هماهنگی با شرایط اقلیمی نشان میدهند. با استفاده از روش تحقیق توصیفی_تحلیلی و با بهره گیری از مطالعات کتابخانه ای و بررسی میدانی، به تحلیل ویژگی های کالبدی، سازماندهی فضایی، راهکارهای اقلیمی و عناصر تزئینی این بناها پرداخته شده است. یافته ها نشان میدهد علیرغم تشابه در اصول پایه ای همچون درونگرایی و سلسله مراتب فضایی، تفاوت های اقلیمی منجر به شکل گیری راهکارهای متفاوتی در جزئیات معماری، انتخاب مصالح و نحوه ی سازماندهی فضاها شده است؛ خانه ی بهنام تبریز با بهره گیری از سقف شیبدار، پنجره های ارسی و ترکیب مصالح آجر و چوب، پاسخی مناسب به اقلیم سرد و کوهستانی داده، در حالی که خانه ی توکلی قم با استفاده از دیوارهای قطور خشتی، حیاط عمیق و سیستم تهویه ی طبیعی، راهکاری متناسب با اقلیم گرم و خشک ارائه کرده است؛ تزئینات معماری در هر دو بنا فراتر از جنبه های صرفا زیباشناختی، در خدمت اهداف اقلیمی و عملکردی قرار گرفته است. نتایج این مطالعه ی تطبیقی میتواند به عنوان الگویی در جهت شناخت عمیقتر تاثیر عوامل اقلیمی و فرهنگی بر معماری خانه های تاریخی و بهره گیری از راهکارهای پایدار آنها در طراح ی معماری معاصر مورد استفاده قرار گیرد.

کلیدواژه ها:

معماری دورهی قاجار ، سازماندهی فضایی ، طراحی اقلیم محور ، گونه شناسی خانه های تاریخی