گذار جمعیتی دوم، با نیم نگاهی به ایران

نظریه گذار جمعیتی دوم در اصل نظریه ای برای تبیین "باروری پایین" در جوامع  پیشرفته اواخر مدرن است.  این نظریه،  باروری پایین و دوام آن در جوامع  مزبور را  با توجه به تغییرات اساسی که در دهه های پایانی قرن بیستم  در سطح جامعه و خانواده و در نحوه بچه آوری در آن جوامع پیش آمد توضیح می دهد. نظریه گذار جمعیتی دوم در کشور های اسکاندیناوی تقریبا به طور کامل و  در کشورهای  دیگرمدرن در حوزه فرهنگی لیبرال - شامل سایر کشورهای اروپای شمالی و غربی و کشورهای انگلیسی زبان خارج از اروپا - تا حدود زیادی صدق می کند. با وجود این،  در اروپا از شمال به جنوب و از غرب به شرق و در جوامع پیشرفته شرق آسیا در مقیاسی بزرگ تر از میزان صدق آن کاسته می شود. پیدا است که در کاربرد آن برای مطالعه باروری پایین و دوام ان در ایران محدودیت های مزبور باید لحاظ شود. اضافه بر آن، ایران کشوری پیرامونی است و تغییرات آن تا حدودی وابسته و  در نتیجه  ناهمسان، ناهماهنگ و ناهمزمان است. از این رو، از این لحاظ هم نظریه مزبور، پیش از کاربرد در جامعه پیرامونی ایران، باید تعدیل و اصلاح گردد. مقدم بر ملاحظات مزبور، در خصوص مناسبت نظریه گذار جمعیتی دوم در جوامع پیرامونی ( نظیر ایران)،  این سوال راهبردی هم مطرح است:  آیا می شود پیش از خروج از دوران گذار ( در گذار جمعیتی اول) وارد گذار جمعیتی دوم شد؟ در این مقاله به این سوال جواب مثبت دادیم. زیرا، اگر ترکیب سنی کنترل شود رسیدن باروری جمعیت به جانشینی و رشد آن  به صفر تقریبا همزمان اتفاق می افتد. از این رو، در اثر ترکیب سنی، گذار جمعیتی دوم ایران برای چندین دهه شامل فاصله زمانی رسیدن باروری جمعیت به سطح جانشینی و رسیدن میزان رشد به صفر- با گذار جمعیتی اول همپوشانی خواهد داشت.

کلیدواژه ها:

گذار جمعیتی ، باروری زیر جانشینی ، بالارفتن سن ازدواج ، زوج زیستی ، افزایش طلاق ، تاخیر در بچه آوری ، بچه آوری خارج از ازدواج