مفهوم شناسی «تحول معنوی» در روانشناسی

زمینه و هدف: علی­ رغم اینکه بسیاری از روانشناسان معنویت را یک ویژگی ذاتی انسان و مبنایی که منجر به تلاش برای درک و اتصال به ناشناخته های جهان و جستجوی معنا می دانند، به گفته پارگامنت معنا و مفهوم آن همواره در حال تکامل بوده و تا به امروز مطالعه مفهوم آن همچنان محققان را به چالش می کشد و با توجه به دامنه گسترده از تعبیرها و تفسیرها، ابهام مفهومی آن مورد توافق پژوهشگران است. پژوهش حاضر با هدف تحلیل مفهوم «معنویت» در ادبیات محققین و کشف مدل مفهومی آن انجام شد. روش ها: این پژوهش، به لحاظ هدف، از نوع تحقیقات بنیادین و روش آن به لحاظ رویکرد، آمیخته از نوع طرح متوالی اکتشافی (رویکرد کمی-کیفی) است. در بخش کیفی، از روش تحلیل محتوای کیفی Sieh و Shannon به روش تحلیل محتوای عرفی و قراردادی، به منظور جمع ­آوری، توصیف، دسته بندی و تجزیه و تحلیل سازه معنویت در منابع روانشناسی و در بخش کمی، از روش توصیفی-پیمایشی (نظرات کارشناسان) به منظور دستیابی به روایی مدل مفهومی معنویت و مولفه های آن استفاده شده است. یافته ها: در جستجوی اولیه ۳۶۳ مقاله و کتاب یافت شد که از بین آن ها برحسب معیارهای ورود به مطالعه ۵۸ مورد به منظور جمع ­آوری تعاریف پرداخته شد. تحلیل داده ها منجر به ۱۸۴ کد اولیه، ۴۸ مضمون پایه، ۹ مضمون سازمان­ دهنده؛ «ماهیت»، «تجربه­ گری»، «ارتباط»، «جستجوگری»، «تفکر»، «شناخت»، «رفتار»، «عاطفه و هیجان»، «پیامد» و ۴ بعد اصل؛ «هسته»، «مکانیزم ها»، «نظام های پویا» و«نمودها» شد. در نهایت مدل مفهومی فرایندی «معنویت» استخراج و با استفاده از ضریب شاخص روایی محتوا (CVI) تایید شد. نتیجه گیری: علی رغم تعاریف و تعابیر پراکنده در علم روانشناسی، با توجه به یافته­ های پژوهش می­ توان نتیجه گرفت «معنویت» از نظر پژوهشگران، یک علم سازه ای غیربسیط و چندبعدی است و علاوه بر اینکه یکی از ابعاد مهم تحولی انسان است، به طور عمیق در فرایند تعاملی تحولی با دیگر ابعاد (شناختی، هیجانی، رفتاری و ...) قرار دارد. نظر به اینکه پارادایم غالب حاکم در علم روانشناسی سکولار می باشد، در مفهوم معنویت هم این موضوع قابل مشاهده است.

کلیدواژه ها:

Spirituality ، Spiritual Transformation ، Conceptual Model ، معنویت ، تحول معنوی ، مدل مفهومی