وسایل روشنایی دوره قاجار در گنجینه آستان قدس رضوی

نیاز به نور انسان ایرانی را از کهنترین روزگاران به طراحی و ساخت ابزارآلات روشنایی واداشته است. بر همین اساس گونه های بسیار متنوعی از این تجهیزات در طول تاریخ تمدن ایران، پیش و پس از اسلام، ساخته و نمونه هایی از آنها امروز به دست ما رسیده است. از مطالعه وسایل روشنایی دوره های مختلف تاریخ ایران، می توان تلاش پیوسته و تا حدی رو به تکامل صنعتگران ایرانی را در تولید این وسایل مشاهده کرد؛ تلاش هایی که گاه از حد تولید ابزاری کاربردی فراتر رفته به مرز طراحی و تزیین اشیایی هنرمندانه و زیبا رسیده است. روند طراحی و تولید وسایل روشنایی با تداومی تقریبا یکنواخت از دوران ایران باستان به دوران اسلامی ایران رسید و هنرمندان هر دوره کوشیدند با بهره گیری از تجربیات نسل های پیش از خود، آثار تکامل یافته تری به لحاظ طرح و تزیین بی افرینند. دوره حکومت قاجاریان در ایران، آخرین دوره حیات کاربردی وسایل سنتی روشنایی پیش از ورود و گسترش فناوری های مدرن بود. در عین حال در این دوره نقطه عطف شاخصی در سیر تحول و تکامل این وسایل پدید آمد که حاصل رودرویی جامعه سنتی ایران با مظاهر تمدن جدید و صنعتی غرب بود. بدین معنا، در کنار وسایل روشنایی کهن، همچون انواع پیه سوزها، چراغدانها، و شمعدانها، وسایل جدیدی نیز با تقلید از نمونه های غیر ایرانی رخ نمود که در دوره های پیشین تاریخ ایران نمونه های مشابهی نداشتند. با آنکه عمر کاربرد این وسایل با راه یابی نیروهای صنعتی گاز و برق به ایران چندان نپایید، شماری از آنها به برکت سنت حسنه وقف وارد گنجینه های مزارات متبرکه شد که در صدر آنها مجموعه حرم رضوی در مشهد و موزه آستان مقدس حضرت معصومه (س) در قم بوده است. در این نوشتار تلاش بر آن است که با تکیه بر آثار محفوظ در گنجینه آستان قدس رضوی، ضمن مطالعه پیشینه و انواع کهن تجهیزات روشنایی، تداوم حیات و تحول این تجهیزات در دوره قاجار بررسی و برخی صنایع و آداب و رسوم مرتبط با آنها در آن روزگار بازخوانی گردد. روش تحقیق استفاده از منابع مکتوب دست اول و پژوهشهای جدید به همراه مطالعات میدانی اصل آثار در موزه آستان قدس است.

کلیدواژه ها:

وسایل روشنایی ، ایران ، دوره قاجار ، آستان قدس رضوی