تفسیر حیات انسانی و نقد عقل مدرن از منظر نیچه و اقبال لاهوری

نیچه خرد را شرط لازم و نه کافی برای حیات انسانی می دانست؛ اما به اندیشمندی خردستیز شهرت یافت. اقبال لاهوری نیز با نقد عقلانیت مدرن غربی در پی بازسازی فکر دینی در اسلام بود. فهم چیستی و صورت­بندی نقد این دو اندیشمند بر عقلانیت مدرن و چگونگی تفسیر آنها از جهان و حیات انسانی، مسئله محوری این مقاله است. نیچه می­کوشد با اجتناب از مطلق نگری، کارکرد عقل را محدود و مشخص نموده و درعین حال آن را از سلطه ایدئولوژیک برهاند و سپس در کنار غریزه و احساس بنشاند. اقبال نیز در اشعار و نوشته­هایش با نقد عقل فلسفی، بر تجربه و شهود تاکید می­­کند. نیچه جهان را فاقد معنا می­داند و بر شور زندگی و پررنگ­کردن جنبه­های دیونیزوسی آن تاکید دارد و با اذعان به مرگ خدا هرگونه نظام­سازی دینی و اخلاقی را منتفی می­سازد. اما اقبال عقل را  نعمت الهی دانسته و قصد دارد بر پایه نظام اندیشه ­ای دینی منسجم و متشکل از منابع سه­ گانه شناخت؛ یعنی طبیعت، تاریخ و تجربه، جهان را تفسیر کرده و معنای زندگی را دریابد و بدین ترتیب به هر دو بعد آپولونی و دیونیزوسی جهان و حیات انسانی توامان توجه دارد. در این مقاله سعی شد با بررسی شبکه ­معنایی هر متفکر وجوه اشتراک و افتراق اندیشه آنان در مورد تفسیر حیات انسانی مشخص ­گردد. یافته ­ها حاکی ست ­که مهمترین ویژگی اندیشه ­ی نیچه و اقبال وجه انتقادی و سنت ­شکنی آنهاست. آنها عقل انسان­ را به ­تنهایی قادر به فهم صیرورت هستی­ نمی­ دانند و برای تفسیر جهان نیاز به­ پیوند انسان با حیات را لازم و بیشترین سطح­ آگاهی و اندیشه­ ورزی فیلسوفان را ناشی ­از غرایز نهانی آنها می­ دانند. البته اقبال چه ­در نقد مدرنیته و فرهنگ ­یونانی و چه ­در ناکافی­ دانستن عقل ­انسانی برای فهم ­جهان و حیات ­انسانی با نیچه اشتراک عقیده دارد، ولی برای غرایز انسانی جایگاهی بسان­ نیچه قائل نیست. در این پژوهش نگارنده قصد دارد با روش هرمنوتیک قصد گرا و مولف محور کوئنتین اسکینر و جمع آوری اطلاعات به شیوه کتابخانه ای به بررسی دیدگاه متفکران مذکور بپردازد، کاری که تاکنون انجام نشده است.

کلیدواژه ها:

نیچه ، اقبال لاهوری ، عقلانیت ، تفسیر جهان ، حیات انسانی