ارزیابی تنوع ارقام و ارتباط سنجی برخی از ویژگیهای زراعی در گندم نان

چکیدهسابقه و هدف: بررسی تنوع ارقام گیاهان زراعی و روابط بین صفات مهم اقتصادی آنها شامل عملکرد دانه، اجزای عملکرد دانه و ویژگیهای فنولوژیکی در گیاهان زراعی از اهمیت زیادی برخوردار است. گندم هم ازنظر انرژی و هم مواد مغذی صروری، اهمیت دارد. در برنامه های اصلاحی گندم، عملکرد و اجزای عملکرد، مورد توجه قرار گرفته و درک بهتر رابطه آنها با همدیگر منجر به دستیابی به ارقام پرمحصول خواهد شد. در مقایسات ارقام زراعی، هم شامل مرسوم یا جدید بودن روشهای مقایسه، و هم جدید بودن ارقام یا واریته ها حائز اهمیت است. مواد و روش ها: در این تحقیق، تعداد ۹۴ رقم گندم نان (شامل ۴ رقم شاهد) در قالب طرح آگمنت با ۳ تکرار در سال زراعی ۹۹-۱۳۹۸ در دانشکده کشاورزی دانشگاه ایلام کشت گردید. بعد از انجام عملیات کاشت، داشت (آبیاری نرمال و رعایت مبارزه با علفهای هرز و وجین دستی) و ثبت اطلاعات فنولوژی و مورفولوژی شامل روز تا جوانه زنی، روز تا پنجه زنی، روز تا ساقه دهی، روز تا گلدهی و روز تا رسیدگی کامل، تعداد پنجه، تعداد برگ، ارتفاع گیاه، تعداد گره، طول پدانکل، طول سنبله، تعداد سنبلچه در سنبله، وزن هزار دانه و عملکرد دانه، با بررسی نرمال بودن داده ها صورت گرفت. تجزیه داده ها با استفاده از برخی روش های آماری ساده و پیشرفته و نیز برخی روش های آماری چندمتغیری (تجزه به مولفه های اصلی و تجزیه تشخیص (DA) و تجزیه کلاستر) انجام گرفت. یافته ها: بنا به نتایج تجزیه واریانس، ارقام مورد مطالعه از نظر تمامی صفات بررسی شده تفاوت معنیداری نشان دادند که حاکی از وجود تنوع کافی بین آنها بود. بیشترین همبستگی پیرسونی بین صفات وزن هزار دانه با عملکرد (***۹۰۷/۰)، روز تا پنجه دهی با روز تا گلدهی (***۹۲/۰-)، روز تا گلدهی با رسیدگی (***۸۵/۰-)، روز تا پنجه دهی با رسیدگی (***۸۳/۰)، روز تا پنجه دهی با ساقه دهی (***۷۹/۰) و روز تا ساقه دهی با گلدهی (***۷۹/۰-) وجود داشت. همچنین بین عملکرد دانه و طول سنبله و تعداد سنبلچه نیز همبستگی مثبت و معنی داری (بترتیب ***۳۹/۰ و***۳۴/۰) وجود داشت که با روش بیزی مورد تآیید قرار گرفت. در تجزیه به مولفه های اصلی (و تآیید آن توسط تجزیه تشخیص خطی)، دو مولفه ی اول مجموعا بخش اعظم (۵۱/۹۹ درصد) واریانس کل را توجیه نموده و مزیت انجام این روش را در گروه بندی ارقام نشان داد که براساس آن ارقام در چهار گروه قرار گرفتند. بر این اساس، گروه یک شامل ژنوتیپهای دریا و قدس با میانگین عملکرد ۷۱۲ گرم، و گروه های دیگر نیز از میانگین عملکردهای ۵۹۴، ۸۶۴، ۱۹۵، ۳۲۸ و ۴۴۲ گرم برخوردار بودند که گروه سوم (رقم شاه پسند) بیشترین عملکرد (۸۶۴ گرم در مترمربع) و وزن هزاردانه (۲/۴۳ گرم) را در بین گروهها و در کل آزمایش داشته ولی رقم Tak-Ab یا تکاب نیز بیشترین وزن هزاردانه (۸۱/۵۰ گرم) را به خود اختصاص داد. نتیجه گیری: در این تحقیق، دو روش مرسوم و پیشرفته برای ارزیابی همبستگی و ارتباط بین صفات، مورد استفاده قرار گرفت که همدیگر را تآیید نموده و بعد از آن، برخی روشهای آماری چندمتغیره برای دسته بندی ارقام گندم مورد استفاده قرار گرفت که تجزیه به مولفه های اصلی با استفاده از دو مولفه ی اصلی اول بخوبی ارقام را گروه بندی نموده که ۲ رقم شاهپسند و دریا بترتیب بیشترین عملکرد و وزن هزاردانه را در جمعیت، دارا بودند. با توجه به حجم جمعیت و وجود تنوع کافی آن و طیف از نظر اقلیمی، می توان از ارقام موجود و با عملکرد و اجزای عملکرد بالای آن در برنامه های اصلاحی و ترویجی استفاده نمود.

کلیدواژه ها:

بیز ، همبستگی ، تجزیه واریانس ، تجزیه خوشه ای ، Triticum aestivum L