بازتحلیل مقوله «مجاز» با رویکرد معناشناختی و تحویل آن به «ایجاز»

«مجاز» یکی از ابواب دانش بیان، و مباحث آن از فراگیرترین مسائل علوم بلاغت است. چیستی و سازوکار مجاز از زمان ارسطو تاکنون محل بحث و گفتگو بوده است. تلقی نادرست از این سبک بیانی و آرایه زبانی سبب شده است که برخی، مجاز را غیرواقع نما یا دروغ و قرآن کریم را از آن خالی پندارند؛ لذا در فهم و تفسیر قرآن و متون ادبی، تبیینی نوین و کارآمد از مجاز و نحوه دلالت آن مهم و راهگشا خواهد بود. در این راستا، هدف مقاله حاضر تبیین ساختار معناشناختی مجاز مرسل و استعاره و چگونگی دلالت آنها در زبان طبیعی است. این تحقیق با استفاده از نظریات دانشمندان گذشته و به کمک مبانی معناشناسی کاربردی، به بررسی ساختار و نحوه دلالت مجاز می پردازد و نشان می دهد: هردوگونه آن مبتنی بر ایجاز حذف (یعنی حذف زبانی و تخفیف غیرزبانی) شکل می گیرند؛ با این تفاوت که مجاز مرسل براساس نوعی مجاورت اما استعاره برپایه مشابهت رخ می دهد. بدین سان می توان مجاز مرسل را «ایجاز مجاورت» و استعاره را «ایجاز مشابهت» دانست. دلالت مجاز بر معنای غیروضعی، مانند حقیقت در ساختار «دلالت زبان شناختی» انجام می شود؛ بدین صورت که مخاطب کلام با احاطه بر کاربرد و تکیه بر بافت غیرزبانی (بافت موقعیت و دانش پیش زمینه خود) می تواند کلام موجز را «تفصیل» دهد و معنا را «تفسیر» و کشف نماید. هم پدید آمدن مجاز، هم دلالت و فهم آن، وابسته به کاربرد است و درصورت عدم احاطه بر کاربرد و ندانستن بافت غیرزبانی، تفسیر و کشف مجاز مشکل و گاه ناممکن خواهد بود. درنتیجه، «مجاز»، نوعی «حقیقت» موجز است که می تواند مانند حقیقت، واقع نما باشد و چیزی باعنوان «استعمال مجازی» واقعیت ندارد. سرانجام، می توان تعریف نوین از مجاز را «لفظ موجز دال بر معنای غیر وضعی در کاربرد جدید» دانست؛ تا یکی از مشکلات مهم دانش بلاغت درباره مجاز قابل رفع گردد.

کلیدواژه ها:

مجاز مرسل ، استعاره ، بافت موقعیت ، معناشناسی کاربردی ، بلاغت