«تنازع» یا «استخدام علی الاطلاق» (مبحث تنازع در شعر فارسی تحت یک بازنگری انتقادی)

تنازع مبحثی است که در برخی از کتب دستور فارسی مطرح شده است. مهم ترین پرسش این پژوهش این است که آیا می-توان مبحث تنازع را به عنوان شیوه ای بلاغی بررسی کرد؟ بنابراین در بخشی از مقاله با نقدی بر مبحث تنازع در دستور زبان فارسی، به دنبال اثبات این ادعا هستیم که اولا مطابق نظر برخی دستورنویسان مبحث تنازع بدون تامل و دقت لازم و تحت تاثیر زبان عربی، در دستور زبان فارسی مطرح شده و با طرح بحث هایی زبانی، طرح آن را می توان نقد و رد کرد؛ ثانیا با رجوع به نمونه هایی از ابیات که این مبحث در آن قابل مشاهده است، می توان آن را به عنوان آرایه ای ادبی در شعر فارسی، تحت علم بدیع مورد بررسی قرار داد و آن را در بخش استخدام و به عنوان نوعی استخدام غیرایهامی به کار برد. از مهمترین اهداف این پژوهش این است که؛ اولا انتقادی به نگاه دستوری به این مبحث داشته باشیم و ثانیا این مبحث را به عنوان مقوله ای بلاغی معرفی نمائیم. شیوه پژوهش بدین ترتیب است که ابتدا به نقد کتب و مقالات دستوری در باب تنازع پرداخته ایم و با تکیه بر نظرات برخی دستورنویسان دیگر، تاکید کرده ایم که تمامی موارد زبانی که به عنوان مثال ذکر شده اند، تحت عنوان حذف جای می گیرند؛ سپس در بخش زیبایی شناسی نمونه های شعری، به تقسیم بندی انواع مدل های تنازع در شعر پرداخته ایم. با تحلیل نمونه ها نتیجه می گیریم تمامی شاهدمثال های شعری که در آنها تنازع وجود دارد، تحت عنوان «استخدام علی الاطلاق» جای می گیرد. این عنوان مستلزم نگاهی انتقادی به مبحث استخدام نیز هست؛ بنابراین با نگاهی انتقادی به بحث استخدام می توان دریافت که این نمونه ها نه تنها زیرمجموعه «استخدام غیرایهامی» به شمار نمی-آیند، بلکه زیرمجموعه «استخدام تشبیهی» و «استخدام ضمیر» نیز به حساب نمی آیند؛ بنابراین با این قالب سازی و سازماندهی درباره چنین شاهدمثال هایی دریافتیم که این نمونه ها دقیقا مابازای استخدام به صورت علی الاطلاق (و نه متکی به تشبیه و ایهام و ضمیر) است. این یافته نه تنها پاسخی برای مبحث تنازع است، بلکه دیدگاهی مهم در باب انواع استخدام نیز به شمار می آید.

کلیدواژه ها:

بلاغت ، دستور زبان ، تنازع ، استخدام علی الاطلاق