بررسی محتوا و ترکیبات تشکیل دهنده اسانس برخی اکسشن های مختلف گیاه سدابی جنوبی (Haplophyllum tuberculatum) در مراحل مختلف فنولوژیکی

گیاه سدابی جنوبی (Haplophyllum tuberculatum) از گیاهان دارویی با ارزش و حاوی ترکیبات شیمیایی گوناگون بوده که دارای مصارف مختلف دارویی و صنعتی است و در رویشگاه های مختلفی از ایران از جمله جنوب و غرب ایران رویش دارد. در پژوهش حاضر، اثر برخی فاکتورهای اکولوژیکی و فیزیوگرافی رویشگاه بر ترکیبات شیمیایی موجود در اسانس و بازده اسانس در مراحل مختلف فنولوژی (رویشی و گلدهی) و در رویشگاه های مرتعی واقع در جنوب غرب ایران مورد بررسی قرار گرفت که برخی از این ترکیبات برای اولین بار گزارش می شود. جهت بررسی مواد تشکیل ­دهنده اسانس، اندام هوایی گیاه در مراحل مختلف فنولوژی به طور جداگانه جمع آوری و در شرایط سایه خشک گردید. اسانس گیری توسط دستگاه کلونجر انجام شد. با استفاده از دستگاه های کروماتوگرافی گازی و کروماتوگرافی گازی متصل­شده به طیف­سنج جرمی (GC/MS)، ترکیبات شیمیایی اسانس تفکیک و شناسایی شدند. جهت تعیین ارتباط شباهت بین برخی عوامل محیطی و اسانس گونه ها از روش تجزیه مولفه های اصلی (PCA) و آنالیز خوشه ای به روش Wards استفاده شد. متغیرهای مورد استفاده شامل برخی ویژگی های خاک، اقلیم، ارتفاع و ترکیبات اسانس در مناطق مختلف است. بر اساس نتایج مجموعا ۳۸ نوع ترکیب شیمیایی آلی از اسانس گیاه در استان های خوزستان، بوشهر و کهگیلویه و بویراحمد در مراحل مختلف فنولوژیک شناسایی شد. نتایج تجزیه مولفه های اصلی نشان داد ترکیب بتافلاندرن تحت تاثیر میزان ماده آلی خاک و ترکیب بورنیل استات تحت تاثیر عامل دمایی و روزهای یخبندان می باشد. مهمترین ترکیبات عمده اسانس شامل پی سیمن، بتافلاندرن، لینانول، بورنیل استات، ان هگزادکانوئیک اسید، (ای)نه اکتادکانوئیک اسید و ان پنتاکوزان شناسایی شدند. بیشترین درصد بازده اسانس مربوط به مرحله رویشی و در منطقه گچساران بود. ترکیبات آلی در مراحل زایشی بیشتر از مرحله رویشی بود و درصد ترکیبات عمده شناسایی­شده اسانس تفاوت های معنی داری در رویشگاه های مختلف نشان دادند. با توجه به نتایج مناسبترین مناطق رویشگاهی با بازده و کیفیت اسانس به ترتیب در منطقه گچساران و رامهرمز است و عوامل محیطی نظیر ماده آلی خاک و تنش دمایی در ترکیبات اسانس نقش مهمی در مناطق مورد مطالعه دارند. لذا این دو رویشگاه به عنوان رویشگاه های با شرایط رویشی مناسب­تر می­تواند معرفی و برای انتخاب اکوتیپ­های برتر و همچنین در برنامه های مدیریتی و اصلاح و تولیدات گیاهی استفاده شوند.

کلیدواژه ها:

Secondary metabolites ، Soil factors ، Climate factors ، Gachsaran ، متابولیت ثانویه ، سدابی جنوبی ، عوامل خاکی ، عوامل اقلیمی ، گچساران