درآمدی بر نظریه های مشروعیت عقلانی

مشروعیت حکومت به معنای حقانیت اعمال فرمانروایی از جانب حکومت و لزوم تبعیت از جانب مردم است. در تبیین این معنا لازم است معیار و یا معیارهای حقانیت حکومت مشخص شود. یکی از دیدگاه های مطرح در تعیین معیار مشروعیت، «عقل» است. در این نوشتار چگونگی و میزان نقش آفرینی عقل در حکومت از نظر افلاطون، فارابی و رویکرد مدرنیستی بررسی شده است. افلاطون، حاکمیت عقل را مستلزم حکمرانی فلاسفه می داند؛ چراکه معتقد است تنها فلاسفه هستند که از طریق اتصال به عالم مثل، اصول عدالت و حکمرانی درست را درک می کنند و می توانند جامعه را در مسیر رشد حرکت دهند. فارابی عقل را تنها در صورتی معیار برای مشروعیت می داند که متصل به وحی باشد. این اتصال اگر به شکل بی واسطه باشد، مراتب عالی عقلانیت و حکمرانی محقق می شود و اگر به شکل غیر مستقیم باشد، مراتب بعدی حکمرانی مشروع به وجود می آید که در قالب حکومت رئیس مماثل و در مرتبه بعدی حکومت سنت ظاهر می شود. اما در رویکرد مدرنیستی، عقلی که معیار مشروعیت بخش حکومت است، عقل ابزاری است. این عقل نه با عالم مثل و نه با وحی هیچ ارتباطی ندارد. خودمختار است، محدود در طبیعت است و مواد خامش را از تجربه اخذ می کند.

کلیدواژه ها:

مشروعیت ، عقل ، مشروعیت عقلانی ، عقل ابزاری