ناحیه بندی سینوپتیک دمای منطقه خزر بر مبنای متغیرهای ترمودینامیک ترازهای فوقانی جو

چکیده دما از مهم ترین عناصر موثر بر آب و هوا و محیط زیست هر منطقه است. دریای خزر به عنوان یک توده آبی گسترده در حاشیه شمالی ایران می تواند سهم مهمی را در تعدیل نوسان های دما بر عهده داشته باشد. برای بررسی شرایط همدید و تعیین نواحی دمایی منطقه خزر و عوامل موثر در ناحیه بندی آن، داده های روزانه جوی ترازهای مختلف این منطقه در سال های ۱۹۹۴ تا ۲۰۰۳ میلادی فراهم و شاخص های تعیین کننده وضعیت دمایی شامل دمای هوا، دمای پتانسیل، فرارفت دمای جو در سطوح ۱۰۰۰ تا ۱۰۰ هکتوپاسکال محاسبه شد. سپس با استفاده از تحلیل مولفه مبنا و تحلیل خوشه ای، نقشه نواحی هر سه شاخص دمایی منطقه خزر برای ستون جوی ۱۰۰۰ تا ۱۰۰ هکتوپاسکال و هم چنین نقشه های نواحی دمایی برای ترازهای ۳۰۰، ۵۰۰، ۷۰۰، ۸۵۰ و ۱۰۰۰ هکتوپاسکال ترسیم شد. نتایج نشان می دهد برای هرکدام از شاخص ها، هفت ناحیه در منطقه خزر وجود دارد که عرض جغرافیایی و سیستم های سینوپتیکی به خصوص استقرار سامانه پرفشار آسیایی در روزهای سرد سال در بخش شرقی و شمال شرقی خزر (عامل کاهش دما) و انواع سامانه های کم فشار و پرفشار مهاجر در بخش غربی و جنوب غربی (عامل افزایش دما)، مهم ترین عوامل موثر بر تفکیک نواحی دمایی در همه ترازها محسوب می شوند. هم چنین نتایج حاصل از مقایسه نقشه های نواحی شاخص های دمایی(دما، دمای پتانسیل و فرارفت دما) نشان می دهد که محدوده خشکی و آبی خزر از هم تفکیک نشده است, در این صورت نقش پهنه بزرگ آبی دریاچه، در مقیاس سینوپتیک در توزیع مکانی و ناحیه بندی دمایی منطقه، قوی نیست و به احتمال زیاد با انتقال و تبادل انرژی و ایجاد جریان های نسیم خشکی- دریا، تاثیر آن در مقیاس کوچک تا متوسط و در بخش هایی از سال قابل رویت است. در مجموع در ترازهای مختلف جوی، بین شمال و جنوب منطقه، به طور متوسط۷ تا ۱۰ درجه سانتی گراد و بین شرق و غرب منطقه به طور متوسط ۲ تا ۳ درجه سانتی گراد اختلاف دما وجود دارد و سردترین ناحیه در قسمت شمال شرقی منطقه واقع است.

کلیدواژه ها:

ناحیه بندی سینوپتیک ، نواحی دمایی ، تحلیل چند متغیره ، دریای خزر