تبیین و مقایسه رویکرد دشت بیاضی به علم بیان در بدایع الصنایع با نگاهی به آثار متقدم بلاغی فارسی

علم بلاغت از پیشینه ای کهن در زبان و ادب فارسی برخوردار است و از روزگاران کهن آثاری چند در این باب تصنیف شده است. از جمله این آثار باید از بدایع الصنایع نگاشته ارزشمند فصیح دشت بیاضی از دانشمندان برجسته سده هشتم قمری یاد کرد. اثر یادشده از جهاتی چند در حیطه بلاغت حائز ارزش است، نخست انکه اولین اثر بلاغی فارسی است که مستقلا به دانش معانی پرداخته است. ددیگر آنکه به مجموعه فنون بلاغی (معانی، بیان و بدیع) و برخی دانش های ادبی مانند عروض و قافیه و مبحث سرقات ادبی پرداخته است. طبقه بندی ها، تعاریف و نمونه های ذکر شده در قیاس با آثار متقدم بلاغی فارسی نوآورانه و کم نظیر است. به منظور تبیین ارزش های اثر و شناخت رویکرد مصنف آن به دانش بیان، در این نوشتار بدایع الصنایع با آثار متقدم بلاغی فارسی (ترجمان البلاغه، حدائق-السحر، المعجم، حقایق الحدائق و بدایع الصنایع نیشابوری) مورد مقایسه قرار گرفته است. از منظر این قیاس آشکار می شود که دشت بیاضی در تبیین مباحث بلاغی و بیان تعاریف و تقسیمات دقیق مقولات بیانی، تا میزان بسیاری از رویکرد مستقل و نوگرایانه برخوردار است، به گونه ای که اقسام متعدد و پرشماری را برای شاخه های بیانی برشمرده است که در آثار پیش از وی مشاهده نمی شود. با عنایت به این مقوله باید از دشت بیاضی به عنوان یکی از پایه گذاران مباحث بلاغی به شکل نوین یاد کرد. ساختار اثر در بخش بیان، در سه مطلب تشبیه، کنایه و مجاز است، استعاره نیز یکی از فروعات مجاز محسوب شده است. ساختار اثر در بخش بیان، در سه مطلب تشبیه، کنایه و مجاز است، استعاره نیز یکی از فروعات مجاز محسوب شده است.

کلیدواژه ها:

بدایع الصنایع ، دشت بیاضی ، بیان ، بلاغت