کانه زایی طلا در پهنه های برشی شکل پذیر و شکنای کانسار چاه باغ، منطقه معدنی موته، پهنه سنندج- سیرجان

کانسار طلای چاه­ باغ در بخش مرکزی پهنه سنندج- سیرجان و در ۶۰ کیلومتری جنوب­ باختری دلیجان، در منطقه معدنی موته قرار دارد. واحدهای سنگی رخنمون­یافته در منطقه که در حد رخساره شیست­ سبز-آمفیبولیت زیرین دگرگون شده­ اند، شامل مجموعه ­ای از سنگهای آتشفشانی اسیدی و آتشفشانی- رسوبی دگرگون­ شده و دگرشکل با امتداد عمومی شمال­ خاوری- جنوب ­باختری هستند که توده ­های نفوذی بازی (دایک و سیل) در آنها نفوذ کرده اند. سن این واحدها به دونین و حتی قدیمی­ تر نسبت داده شده است. توالیهای سنگی رخنمون­ یافته در منطقه، تحت تاثیر فازهای متعدد و شدید دگرشکلی، نظم و ترتیب اولیه خود را از دست داده و ساختارها و فابریکهای متفاوتی را به وجود آورده ­اند. مهم­ترین دگرشکلی و ساختار اصلی منطقه تحت تاثیر پهنه برشی شکل ­پذیر از نوع معکوس با مولفه راست گرد و روند ساختاری WNW (N۲۸۰-۲۹۰º) حاصل شده است. آثار این دگرشکلی به صورت میلونیتی­ شدن سنگها، گسترش برگوارگی غالب میلونیتی، خطواره کششی نافذ، چینهای جناغی و ... در سنگها تظاهر نموده است.  کانه­ زایی طلا در پهنه ­های برشی شکل ­پذیر و شکنا رخ داده است. بیشترین تمرکز کانه­ زایی طلا در پهنه ­ای به درازای یک کیلومتر و پهنای متوسط تا ۶۰ متر، در امتداد شمال­ خاوری-جنوب ­باختری (N۴۰-۵۰E)، در پهنه برشی شکل ­پذیر دیده می­ شود. این تیپ کانه ­زایی که برای اولین ­بار در چاه ­باغ معرفی می ­شود، ژئومتری عدسی­ شکل و شیبی به سمت شمال­ باختری (N۶۰-۸۰W) دارد. نتایج حاصل از نمونه­ های برداشت­ شده از بخشهای سیلیسی­ شده این پهنه، میزان طلا را بین ۱۳/۲-۱/۸ گرم در تن نشان داده است. دگرشکلی در این پهنه به صورت پروتومیلونیت، میلونیت و اولترامیلونیت می­ باشد. کانه ­زایی تیپ شکنا، در امتداد گسلهای عادی با روند N۴۰W و شیب مایل به سمت شمال­ خاوری رخ داده است. این تیپ کانه زایی شامل پهنه­ های سیلیسی- سولفیدی طلادار است. پهنه اصلی سیلیسی- سولفیدی طلادار چاه ­باغ ۱۰۰ متر درازا و ۵-۳ متر ضخامت داشته و دارای راستای عمومی N۳۵W می­ باشد. نتایج حاصل از نمونه­ های برداشت­ شده از این پهنه سیلیسی- سولفیدی، میزان طلا را تا ۱/۸۲ گرم در تن نشان داده است. واحدهای سنگی دربرگیرنده این پهنه ­ها به طور عمده سنگهای آتشفشانی اسیدی و آتشفشانی- رسوبی دگرگونی (متاریولیت و فلسیک­شیست) کاملا دگرشکل می ­باشند. واحدهای فوق در پهنه ­های برشی تحت تاثیر دگرسانی قرار گرفته ­اند. شدت و نوع دگرسانی در واحدهای مختلف، متفاوت است. از مهم ­ترین دگرسانیها می­ توان به دگرسانی سریسیتی، کائولینیتی، اپیدوتی، تورمالینی، سیلیسی و سولفیدی اشاره کرد. دگرسانیهای سیلیسی و سولفیدی بیشترین گسترش را در بخشهای داخلی پهنه­ های برشی داشته و منطبق بر پهنه ­های کانه دار هستند. بررسیهای انجام ­شده نشان­ دهنده ارتباط مکانی و زمانی دگرسانی با دگرشکلی است. از نظر مکانی، این ارتباط توسط انطباق پهنه ­بندی دگرسانی و دگرشکلی مشخص می­ شود. از سوی دیگر، فضاهای خالی که طی دگرشکلی شکل ­پذیر و فرایند میلونیتی ­شدن به وجود آمده و کاملا   هم­روند با برگوارگی است و نیز ریزشکستگیهای موجود در پورفیروکلاستها که در حین جریان کاتاکلاستیک بلورها ایجاد شده ­اند، هر دو توسط کوارتزها و پیریتهای مرحله گرمابی به طور هم­زمان پر شده ­اند، بیانگر همبستگی زمانی دگرسانی و دگرشکلی می ­باشد. نکته جالب این که، تغییرات عیار طلا با دگرشکلی و دگرسانی ارتباط نزدیک دارد. به طوری که عیارهای بالای طلا به بخشهای سیلیسی و سولفیدی­ شده به شدت دگرشکل (میلونیتی و اولترامیلونیتی) و پهنه های سیلیسی- سولفیدی طلاداری که در بخشهای داخلی پهنه­ های دگرسانی قرار گرفته ­اند، تعلق دارند. کانی شناسی ماده معدنی بسیار ساده بوده و در نوع شکل­ پذیر شامل پیریت و کلکوپیریت و در نوع شکنا شامل پیریت، آرسنوپیریت و کلکوپیریت است. هیدروکسیدهای آهن و دیگر محصولات هوازده، این سولفیدها را در پهنه­ های دگرسانی همراهی می کنند. بر اساس مطالعات میکروسکوپی، کوارتز مهم ­ترین کانی سنگ­ساز در کانسار چاه ­باغ است و به صورت سه نسل، به ترتیب کوارتز پیش از دگرشکلی، کوارتز مرحله اول گرمابی و کوارتز گرمابی همراه با سولفید (مرحله تاخیری) مشاهده می­ شود. بر اساس این مطالعات و بر مبنای روابط بافتی، کانیهای سولفید­ی را می توان به دو نسل تفکیک کرد: سولفیدهای نسل اول شامل پیریت، آرسنوپیریت و کلکوپیریت، درشت­ دانه و شکل ­دار بوده و به صورت دانه ­های مجزا یا در امتداد سطوح ضعف (مانند شکستگیها یا مرز دانه ­ها) کوارتزهای نسل دوم و کوارتزهای پیش از دگرشکلی دیده می­ شوند. سولفیدهای نسل دوم با پیریت و کلکوپیریت ریزدانه و بی­ شکل مشخص شده و به صورت دانه ­پراکنده و بدون هیچ­گونه نشانه دگرشکلی، در سنگهای دگرسان­ شده مشاهده می ­شوند. بر اساس مطالعات میکروسکوپی نمونه ­های تهیه­ شده از بخشهای پرعیار، طلا به صورت آزاد، چه درون باطله سیلیسی و چه در حاشیه کانیهای سولفیدی دگرسان ­شده، مشاهده نگردید. اما تجزیه الکترون­ میکروپروب و میکروسکوپ الکترونی نمونه ها نشان ­دهنده حضور طلا به صورت درگیر در شبکه کانیهای سولفیدی است. بر اساس این مطالعات، طلا با هر دو فاز پیریت و کلکوپیریت مشاهده می­ شود. همچنین این مطالعات بیانگر حضور نقره به صورت درگیر در شبکه کانیهای سولفیدی و به شکل آزاد در باطله سیلیسی است. مطالعه نمونه های برداشت­ شده در راستای مقاطع لیتوژئوشیمیایی عمود بر روند پهنه ­های کانه­ دار نشان­ می ­دهد که در بین عناصر اصلی، سیلیسیم و هم­روند با آن تیتانیم، گوگرد و آهن و در بین عناصر فرعی، آرسنیک، مولیبدن، تنگستن و کروم، در بخشهای به شدت دگرشکل و دگرسان­ شده، همراه با افزایش طلا افزایش می­ یابند. بر اساس این مطالعات، در بین عناصر REE، عناصر خاکی کمیاب سبک (به جز Eu) در نمونه ­های به شدت سیلیسی و سولفیدی­ شده دارای عیارهای بالای طلا، غنی­ شدگی نشان می­ دهند. مطالعات انجام ­شده در مقیاسهای مختلف، عوامل کنترل ­کننده تمرکز کانه­ زایی در کانسار چاه ­باغ را پهنه ­های برشی (شکل ­پذیر و شکنا) و دگرسانی (سیلیسی و سولفیدی) نشان می­ دهد. نتایج این مطالعات و همچنین مقایسه ویژگیهای اصلی کانسار چاه ­باغ با کانسارهای طلای تیپ کوهزایی حاکی از آن است که کانسار چاه ­باغ از نظر ویژگیهای زمین­ شناسی و کانه ­زایی، بیشترین شباهت را  با این تیپ از کانسارهای طلا دارد.

کلیدواژه ها:

کانه زایی طلا ، پهنه های برشی شکل پذیر و شکنا ، میلونیت ، دگرشکلی ، دگرسانی ، چاه باغ ، موته