خوانشی نمادین از شطرنج العارفین ابن عربی و رساله شطرنجیه شیخ علاءالدوله سمنانی

نماد به عنوان یکی از نشانه های بیان است که فرد به کمک آن، درونمایه ناشناخته، مبهم و بیان ناپذیر ذهن خود را آشکار می سازد. عارفان برای پرورش اندیشه های عرفانی خویش، از نمادپردازی بهره برده اند. جهان بینی ابن عربی، بهره گیری از نماد، اشاره و تاویل است. وی در آثارش به طرز شگرفی، در ظاهر افاده معنایی خاص می کند؛ اما بااین حال، در لایه های زیرین آن، گنجینه هایی از حقیقت نهفته است. جستار پیش رو با روش توصیفی - تحلیلی به بررسی نماد در دو اثر شطرنج ‍العارفین منسوب به ابن عربی و رساله شطرنجیه شیخ علاءالدوله سمنانی پرداخته است. نتایج حاصل از این پژوهش آن است که ابن عربی به تفصیل به نمادپردازی خانه های شطرنج پرداخته و تعداد خانه های شطرنج را مطابق با صد مقام تنظیم و در برخی منزل ها، به معنای ظاهری آن اکتفا نموده؛ اما در برخی منازل که معنای مذکور ضعیف و بعید بوده، از تفسیرهای تاویل گرایانه نمادها بهره برده است. درحالی که شیخ علاءالدوله سمنانی، به اختصار، هریک از مهره های شطرنج را با توجه به خاصیتی که دارند، بر خواص و طبایع وجود انسانی تطبیق داده و از بازی شطرنج ، شطرنجی عرفانی - اخلاقی در انطباق با مهره های شطرنج و خاصیت آن بر وجود انسانی ایجاد نموده است؛ بنابراین نظام نمادگرایی شیخ اکبر، نسبت به شیخ علاءالدوله بسیار پیچیده و غامض و درعین حال، گویای معارف ارزشمندی از گنجینه های اسرار الهی است.

کلیدواژه ها:

شطرنج ، نماد ، شطرنج العارفین ، وجودشناسی ، رساله شطرنجیه ، ابن عربی ، شیخ علاءالدوله سمنانی