بررسی کرامت به مثابه مبنا و قاعده در برخورداری از حقوق انسانی

اگرچه کرامت را ذاتی انسان دانسته اند و به موجب آن تمام افراد بشر را در حقوق و آزادیها برابر دانسته اند ماده یک اعلامیه حقوق بشر در این خصوص به آیه ۷۰ سوره مبارکه اسراء استناد شده است: « و لقد کرمنا بنی آدم و حملناهم فی البر والبحر» که لباس کرامت را بر همه انسانها، از هر جنس و نژاد و مذهبی پوشانده شده است و بیان میدارد از آغاز خلقت سرشت انسان با کرامت عجین بوده و انسان بما هو انسان عزیز و شریف و ارجمند است. اما این مساله به لحاظ مبانی اسلامی مورد تردید قرار گرفته است؛ گروهی از علما و اندیشمندان دینی اصل یا قاعده ای به عنوان کرامت انسانی را نمی پذیرند و بر این باورند که دلیل موجه و مستند قابل قبولی برای آن وجود ندارد. چه این که کرامت ذاتی انسان تاکنون در آموزه ها و متون و سیره متشرعه مطرح نبوده است پس به یک باره نمیتوانیم آن را برجسته کنیم و از حقوق بشر یکسان و فراگیر سخن به میان آوریم مگر با دست یازیدن به استحسان و مصالح مرسله که آن هم استنادی سست و ضعیف است. آیه شریفه هم کرامت انسانی را ثابت نمیکند زیرا آیه سه مورد برای کرامت بیان می کند؛ تسخیر رزق و تفضیل نه چیز دیگری مثل حقوق و آزادی های برابر پس نمی توان کرامت را فراگیر و ذاتی انسان دانست. لیکن بررسی آموزههای و متون دینی نشان میدهد که مستندات مهمی از آیات روایات و سیره معصومین (ع) برای کرامت انسانی وجود دارد. این کرامت مرحمت و هدیه الهی به انسان است اگرچه ذاتی نیست، بلکه اعطایی و زایل شدنی است. هر انسانی در ابتدا این کرامت را دارد ملاک انسانیت انسان استفاده از مشاعر انسانی برای درک حقایق است و مادامی که این ملاک در انسان هست عنوان انسان بر او صدق میکند و دارای کرامت و احکام و آثار آن است. اما اگر در مقام بقا این ملاک با سوء اختیار و انحراف در انسان زایل گردد دیگر عنوان انسان بر او صدق نمیکند حتی از چهار پایان هم گمراه تر خواهد بود و فاقد کرامت اعطایی و موهبتی میشود. ( ولقد ذرانا لجهنم کثیرا من الجن والانس لهم قلوب لا یفقهون بها ولهم اعین لا یبصرون بها ولهم آذان لا یسمعون بها اولئک کالانعام بل هم اضل اولئک هم الغافلون).

کلیدواژه ها:

کرامت انسانی ، کرامت ذاتی ، کرامت اعطایی ، کرامت اکتسابی ، حقوق بشر