حدوث عالم در اندیشه امامیه نخستین

دوره نخستین دانش کلام را به قبل از آغاز رسمی کلام امامیه در بغداد می‎توان نسبت داد. اما با شروع مباحث رسمی کلام امامیه در این شهر، شاهد پیدایش دو مدرسه کلامی کوفه و سپس قم هستیم که خط فکری آنها تا چندین قرن بر محافل فکری امامیه سایه افکنده است. مسئله حدوث عالم دارای پیشینه تاریخی بسیاری بوده و دست‎کم در یونان باستان وجود داشته است. این میراث به متکلمان امامیه نیز منتقل شده و جریان فکری متکلمان نظریه‎پرداز، بر اندیشه‎های یونانی پیرامون حدوث اجسام، ردیه‎هایی را نگاشته‎اند. روایات اهل بیت علیهم السلام نیز به این مسئله ورود کرده و حدوث عالم را در ضمن مناظره با زندیقان، همراه با استدلال عقلانی مطرح نموده است. در این روایات از طریق اصل «تغییر، زوال و انتقال اجسام و پیدایش یک شیء پس از نیستی»، بر حدوث عالم استدلال شده است و در آن‎ها، حدوث، همان وجود پس از عدم عنوان می‎شود. این گونه از استدلال بر حدوث عالم را می‎توان جوهره دلیل اکوان اربعه دانست. این اندیشه در تفکر امامیه نخستین، غالب بوده و تنها توسط جریان غالیان به چالش کشیده شده است. در پاره‎ای از میراث حدیثی غالیان، وجود اهل بیت علیهم السلام همراه با ذات باری تعالی، به شکل ازلی فرض می‎شود. روایات خلقت نوری اهل بیت و همچنین روایات خلقت تقدیری را می‎توان از زمینه‎های اندیشه‎ورزی غالیان و انحراف از مسیر صحیح و اصیل امامیه دانست.

کلیدواژه ها:

حدوث ، مدرسه کلامی کوفه ، مدرسه کلامی قم ، هشام بن حکم