تعریف فصاحت و بلاغت از دیدگاه علامه طباطبایی و نقش آن در اثبات اعجاز قرآن

فصاحت و بلاغت یکی از ابعاد اعجاز قرآن است. کلام بلیغ، سخنی فصیح است که به مقتضای حال مخاطب باشد. علامه طباطبایی معتقدند، بلاغتی معجزه است که تنها بر محور الفاظ و ترکیبات ظاهری کلمات نباشد، بلکه بر مدار معانی و معارفی باشد که منطبق بر مقاصد گوینده و مطابق با حقیقت باشد. از نظر ایشان، فصاحت و بلاغت جزء امور لفظی محض نیست که هرکسی بتواند با شناخت معانی الفاظ و قوانین ادبی، فصیح و بلیغ شود؛ بلکه باید ابتدا معانی و معارف صحیح را درک کند، سپس آن ها را در بهترین الفاظ و شیواترین قالب لفظی بریزد. برای تبیین نقش این تعریف در اثبات اعجاز، باید از مسیر تحدی رفت؛ چراکه دلیل عقلی معجزه، تحدی است. منظور از تحدی، مبارزه طلبی در مثل آوردن برای معجزه می باشد و در واقع رکن اصلی و اساسی تحدی مثل ناپذیری است. دو چیز مانند هم، باید در صفات و ویژگی های مهم اشتراک داشته باشند؛ بنابراین اگر کسی بخواهد مثل قرآن بیاورد، باید صفات مهم آن را لحاظ کند. ویژگی های مهم قرآن را از دو بعد درون دینی و برون دینی می توان مطرح کرد. از بعد درون دینی و خطاب به افرادی که معتقد به حقانیت قرآن هستند، می توان اینطور استدلال آورد که قرآن تجلی ذات خداوند و مطابق با کتاب تکوین است. همانطور که ذات خداوند و عالم تکوین مثل ناپذیر است، قرآن نیز مثل ناپذیر است. از بعد برون دینی و خطاب به افرادی که معتقد به دین اسلام و حقانیت قرآن نیستند، می توان این گونه استدلال آورد که سبک ادبی جدیدی که قرآن آورد، تا آن زمان سابقه نداشته و عرب آن روز را که در بلاغت سرآمد بودند، به کرنش واداشت. همچنین قرآن بیان کننده حقایق عالم است و با آن منطبق است. معارف و حقایق قرآن تعریفی جدید از انسان و جهان ارائه داده که مبتنی بر توحید بوده و جهان بینی آورده که تا آن زمان سابقه نداشته است و با آن توانسته جامعه آن روز را ترقی داده و تمدنی بزرگ بسازد. اگر کسی بخواهد به تحدی قرآن پاسخ بگوید، باید این دو ویژگی را لحاظ کند. او باید کتابی بیاورد که در حین اینکه از نظر ادبی ابداع سبک جدید و متفاوت با سبک قرآن و سبکهای ادبی موجود است، باید جهان بینی و تعریف جدید، صحیح و علمی از جهان، به بشر ارائه دهد که متفاوت از معارف قرآن باشد و با عقل تعارض نداشته باشد. تعریف علامه طباطبایی که فراتر از جنبه لفظی را مطرح می کند و مطابقت با حقایق عالم را نیز جزء ارکان سخن بلیغ می داند، می تواند اثبات کننده مثل ناپذیری قرآن از بعد فصاحت و بلاغت باشد. همچنین این تعریف متناسب با ویژگی های قرآن است و می تواند شبهه های بزرگانی که قائل به صرفه شده اند را پاسخ بگوید.روش تحقیق در این مقاله کتابخانه ای و توصیفی- تحلیلی است.

کلیدواژه ها:

اعجاز ، مثل ناپذیری ، فصاحت و بلاغت ، علامه طباطبایی ، حقایق عالم