تحلیل شبکه اجتماعی بهره برداران مرتع روستای رباط استان خراسان رضوی

چکیده مبسوط مقدمه: تحلیل شبکه های اجتماعی در برنامه های مدیریت منابع طبیعی و بخصوص مراتع کشور، یکی از ملزومات اساسی در اتخاذ هر نوع تصمیم گیری در سطوح مختلف مدیریتی و حکم روایی است. بدون داشتن اطلاعات از وضعیت اجتماعی روستاها و مردم محلی، طرح ریزی سیاستی و برنامه ریزی منطقه ای، جامع و کامل نخواهد بود. روستای رباط واقع در استان خراسان رضوی، یکی از مناطقی است که دارای طیف وسیعی از فشارهای انسانی و بوم شناسی است و تا کنون از لحاظ تحلیل سامانه اجتماعی-بوم شناختی مورد ارزیابی قرار نگرفته است. به همین دلیل پژوهش حاضر با هدف تحلیل سامانه اجتماعی روستا و نقش تاثیرگذار قدرت های محلی در میزان همکاری و مشارکت در برنامه های مدیریتی و حفاظتی انجام شده است. مواد و روش ها: به منظور استفاده از روش تحلیل شبکه اجتماعی برای ارزیابی الگوی روابط بین بهره برداران محلی روستای رباط، ابتدا مرز سامانه اجتماعی-بوم شناختی روستا، تعیین و بر اساس مطالعات میدانی، روش پیمایشی و مشاهده مشارکتی، دامداران و سایر بهره برداران از سامان عرفی روستای رباط شناسایی شدند. ابزار جمع آوری اطلاعات شامل پرسشنامه تحلیل شبکه محقق ساخته بود. پیوند های اعتماد و مشارکت میان بهره برداران مرتع در قالب پرسشنامه تحلیل شبکه اجتماعی، جمع آوری و تحلیل شدند. در روش تحلیل شبکه، از تئوری جبر ماتریس جهت انجام محاسبات ریاضی بهره گرفته شد. به منظور انجام کلیه محاسبات ریاضی از نرم افزار Ucinet v۶.۱۹۱ استفاده شد. در نهایت، با اقتباس از ماتریس داده های جمع آوری شده، شاخص های مورد نظر محاسبه و مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج و بحث: نتایج نشان داد که میزان شاخص تراکم در پیوند مشارکت، ۷۹/۲۲ درصد و در پیوند اعتماد، ۹۷/۱۳ درصد بوده که بیان گر میزان تراکم ضعیف در هر دو پیوند است. میزان مشارکت و اعتماد متقابل براساس میزان دوسویگی پیوندها به ترتیب ۴۲/۵۱ و ۵/۳۷ درصد در پیوندهای مشارکت و اعتماد است. میزان شاخص اندازه شبکه نیز نشان می دهد که در شبکه بهره برداران محلی رباط، براساس پیوندهای مشارکت و اعتماد به ترتیب ۳۵ و ۲۴ پیوند محقق شده است. هم چنین تراکم در بین کنشگران مرکزی بیش تر از پیرامونی است و افراد کلیدی و موثر در شبکه در زیرگروه های مرکزی قرار گرفته و باعث افزایش انسجام اجتماعی شبکه می شوند. نتیجه گیری: پژوهش حاضر با توجه به خلا پژوهش های انجام شده در حوزه تحلیل شبکه های اجتماعی، به مطالعه ارتباطات بهره برداران مرتع روستای رباط با هدف برقراری سامانه اجتماعی-بوم شناختی پرداخت. در این راستا یک سامانه اجتماعی وجود دارد که شامل مردم روستا، اقتصاد جامعه محلی، زیرساخت ها و فناوری است. به این سامانه، پیشران هایی وارد می شوند که بر روی جامعه روستایی تاثیر می گذارند. جامعه سعی دارد با فرآیند تاب آوری و سازگاری نسبت به پیشران ها مقاومت کند. از طرف دیگر، جامعه روستایی بر روی اکوسیستم های مرتعی زندگی می کند. زیرا روستا اجتماعی از انسان هاست که بر روی یک اکوسیستم طبیعی زندگی می کنند. در سامانه بوم شناختی، عناصری مانند پوشش گیاهی، تنوع زیستی و منابع آب، توسط پیشران های دیگری مانند تغییر اقلیم، خشکسالی، آتش سوزی ها و سیلاب ها تحت تاثیر قرار می گیرند. سامانه اجتماعی از طریق نهادها و سبک مدیریتی، بر روی سامانه بوم شناختی تاثیر می گذارد. سامانه بوم شناختی نیز از طریق کالاها و خدماتی که ارائه می کند -خواه مثبت یا منفی- بر روی سامانه اجتماعی تاثیر می گذارد. در اینجا فرآیندی میانی نیاز است صورت گیرد که به آن حکمروایی و مدیریت مشارکتی تطبیقی گویند که برآمده از تحلیل روابط انسان با مرتع است.

کلیدواژه ها:

اکوسیستم مرتع ، پیوند اعتماد ، پیوند مشارکت ، سامانه اجتماعی-بوم شناختی