نقش استحکامات دفاعی شهرهای ماوراءالنهر و خراسان در تقابل با مغولان

شهرهای خراسان و ماوراءالنهر در آستانه یورش مغولان (۶۱۶ق) به رهبری چنگیزخان دارای استحکامات دفاعی چون بارو، دیوار، ارگ و خندق بود که کارکرد اصلی آن امنیتی و محافظت از شهر در برابر تهدیدات خارجی بود. وجود این سازه ها، سلطان خوارزمشاهی را مجاب کرد تا در تصمیم اولیه استراتژی نبرد را بر دفاع در شهرها و قلاع قرار دهد. پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی-تحلیلی این مسئله را مورد توجه قرار می دهد که در آستانه یورش مغولان، این سازه ها چه وضعیتی داشتند و چه تاثیری بر شیوه نبردهای خوارزم شاهیان و مغولان گذاشتند؟ بر طبق یافته ها، در آستانه هجوم مغولان، استحکامات دفاعی در اکثر شهرهای مورد هجوم فرسوده و در حال تعمیر بودند و همچنین نیروی کافی و لازم برای نگهداری و استفاده از آن ها اختصاص نیافته بود. بازدارندگی و مقاومت استحکامات دفاعی در تقابل با هجوم مغولان ناچیز بود و مقاومت های صورت گرفته در اترار، گرگانج، طالقان و هرات نتوانست از پیشروی مغولان جلوگیری نماید. مهارت مغولان در محاصره و تسخیر استحکامات، فرسوده و در حال تعمیر بودن استحکامات در برخی شهرها و نبود نیروی آزموده و کافی جهت نگهداری از سازه های امنیتی، مهم ترین علل سقوط استحکامات دفاعی در تقابل با روش های جنگی مغولان است. مغولان پس از تسخیر شهرها در راستای از بین بردن فرصت مقاومت و شورش، استحکامات دفاعی خراسان و ماوراءالنهر را تخریب کردند. سازه های دفاعی این مناطق به سبب امنیتی، دوری خراسان از مرکز حکومت و نزاع بین اولوس جغتایی و ایلخانان تا اواخر دوره ایلخانی بازسازی نشدند.

کلیدواژه ها:

استحکامات دفاعی ، تهاجم مغولان ، چنگیزخان ، خراسان ، ماوراءالنهر