جغرافیا ی تاریخی شمال آذربا یجان و قفقاز بر پا یه منابع عصر صفو ی ( ۸۵۱-۹۰۷ ق. / -۱۴۵۵ ۱۵۰۱ م.)

وقایع نگاران عصر صفوی در خلال نیمه دوم قرن نهم الی دهم هجری/پانزدهم تا شانزدهم میلادی، اقدامات نظامی مشایخ متاخر خاندان صفوی در نواحی آذربایجان شمالی و برخی مناطق قفقاز را به ثبت رسانده اند. در بدو امر، هدف اصلی گزارشات، توجیح رویکرد دینی مشایخ مذکور در مواجه با مناطق غیرمسلمان نشین در فراسوی مرزهای آذربایجان بوده است، مع ذلک به اتکای همین اطلاعات، نمونه هایی هر چند مجمل از مسائل مرتبط با مردم شناسی و جغرافیای تاریخی نواحی یاد شده به دست می آید. در این ارتباط، سوال هرچند ساده پژوهش حاضر، عبارت است از اینکه: اظهارات مورخان صفوی، چه مباحثی را در حوزه جغرافیای سیاسی و انسانی شمال آذربایجان و قفقاز معلوم می دارد؟ پرسش یاد شده ما را به این فرضیه رهنمون می سازد که: عامل جغرافیایی، نقشی تاثیر گذار بر حوادث تاریخی آن دوران داشته و به تبع اقدام ها و چالش های پیش روی مشایخ صفوی، مسالک مورد نظر آنان در آذربایجان و قفقاز، محل کنجکاوی و مداقه تیزبینانه مورخان قرار گرفته است. روش تحقیق حاضر، بر پایه تبیین های «روایی و علی» بوده و داده ها نیز بر اساس منابع عصر صفوی و پژوهش های متعارف جدید جمع آوری شده است. اما، یافته اصلی تحقیق، بیانگر دو نکته اساسی ست: اولا؛ اطلاعات ارائه شده با ویژگی های کنونی شمال آذربایجان و قفقاز همخوانی قابل قبولی دارد. ثانیا؛ از نقطه نظر مورخان مذکور، توزیع جغرافیایی مناطق صرفا به دلیل معرفی نقش های مواصلاتی آن حائز اهمیت بوده و لذا، این دانستنی ها تنها بخش کوچکی از مجهولات ما نسبت به آن دوران را پاسخ می دهد.

کلیدواژه ها:

جغرافیای تاریخی ، آذربایجان ، قفقاز ، فرهنگ عامه ، مشایخ صفوی.