ماهیت عقول طولیه در مشرب سینوی،اشراقی و صدرایی

هدف از طرح نظریه عقول طولیه، پاسخ به یکی از پرسش های مهم درباره چگونگی پیدایش این عالم و تبیین وساطت میان خداوند، خلق و چگونگی به ظهور رسیدن سلسله مراتب نظام هستی است. نمایندگان سه مکتب سینوی، اشراق و حکمت متعالیه، پیدایش کثرت در عالم را بر مبنای عقول طولی تصویر کرده اند. این مقاله به بررسی نظام طولی عقول از منظر ابن سینا، شیخ اشراق و ملاصدرا می پردازد. آنها معتقدند که این جهان، قابلیت دریافت بی واسطه هستی را از او ندارد. بنابراین نیاز به واسطه ای است که آن را صادر اول نام نهاده اند. از دیدگاه ابن سینا مدال نخستین مخلوق، تنها زیبنده جوهری به نام عقل است. از نگاه این فیلسوف، نظام طولی عقول با طبیعیات قدیم پیوندی ناگسستنی دارد. وی نظام هستی را به شکل ثلاثی و رباعی طراحی کرده است. سهروردی از عقول به انوار تعبیر کرده و نور اقرب را تعین اول هستی قلمداد می کند. صدرالمتالهین هندسه عقول طولی را با معماری نوین عرضه کرده و به نظریه عرفا نیز توجه ویژه داشته است و وجود منبسط را صادر اول معرفی می کند. خلاصه ماشینی: "پس این پرسش مطرح می شود که چگونه موجودات کثیر در عالم هستی از مبدا واحد صادر شده اند؟ هدف اصلی علم و فلسفه، حل این مسئله پیچیده و پوشیده، یعنی خلقت عالم و چگونگی صدور موجودات از ذات حق تعالی است و نمایندگان سه مکتب سینوی، اشراقی و صدرایی با طرح نظریه عقول طولیه خواسته اند از این راز سر به مهر پرده بردارند؛ حال اینکه ماهیت عقول طولیه و چگونگی چینش زنجیره طولی عقول به چه شکل است، بحثی است که این مقاله با تامل و بررسی آثار و نوشته های سه فیلسوف مسلمان، ابن سینا، شیخ اشراق و ملاصدرا به پویش و مطالعه آن می پردازد. در این جا نباید توهم نمود که از واجب الوجود دو امر صادر می شود: یکی وجود صادر اول و دیگری ماهیت او، زیرا در هر معلول فقط وجود او از علت صادر شده است؛ چنان که از ابن سینا این عبارت معروف است که: «ما جعل الله المشمشه مشمشه بل اوجدها» (شعرانی، [بی تا]، ص۸۰ و۱۶۰؛ مطهری، ۱۳۷۵، ج۱، ص ۱۷۱و ج۴، ص۳۰۶)؛ همچنین صادر اول نسبت به صادر های دیگر تقدم رتبی و وجودی دارد (شیرازی، ۱۹۸۱م، ج۲، ص۳۳۱). از آن جا که همه جهات کثرت در عقل اول نیست تا روا باشد که عوالم پایین تر از او صادر شود، مسلم است که بالاخره باید کثرتی، هرچند اعتباری در صادر اول وجود داشته باشد، اما این که زنجیره عقول طولیه در مکتب سینوی، مشرب اشراقی و حکمت متعالیه به چه شکل ادامه می یابد و چند جهت کثرت در عقل اول مندرج است، نیاز به مطالعه بیشتری دارد که اینک آن را از چشم انداز نمایندگان این سه مکتب پی می گیریم."

کلیدواژه ها:

صادر اول ، وجود منبسط ، عقول طولیه ، عالم عقل