مشارکت خیرین در نظام سلامت: یک شمشیر دولبه

انجام فعالیت های خیر و کمک به همنوع در تمامی فرهنگ ها امری پسندیده و توصیه شده است. به گزارش بنیاد کمک های خیریه در سال ۲۰۲۳، ایران ازنظر شاخص جهانی بخشش و فعالیت خیری در رتبه ۴۰ در بین ۱۴۲ کشور دنیا قرار داشته است. همچنین براساس این گزارش در ایران ۶۷ درصد از بزرگ سالان به دیگران کمک کرده اند که ۵۳ درصد از آن به شکل اهدا پول بوده است که نشان دهنده ظرفیت بالای خیرین در ایران است (۱). یکی از حوزه های پرطرفدار در امور خیریه، حوزه سلامت است. خیرین سلامت افرادی هستند که به صورت فردی یا گروهی با مشارکت داوطلبانه در حاکمیت، تامین مالی، تولید منابع و ارائه خدمات سلامت در تامین، حفظ و ارتقای سلامتی مردم جامعه مشارکت دارند و به ویژه به ارائه خدمات سلامت در ابعاد جسمی، روانی و اجتماعی در سطوح خدمات پیشگیری، درمانی و توان بخشی می پردازند (۲). به طور عمده خیرین در نظام سلامت ایران به سه شیوه فعالیت می کنند: مشارکت در پروژه های عمرانی و خرید تجهیزات، اهدای بخشی از زمان خود در یک بازه زمانی مشخص متناسب با تخصص خود و ارائه خدمات داوطلبانه به نیازمندان و درنهایت ارائه کمک مالی مستقیم با هدف حمایت از بیماران نیازمند. منابع مالی این فعالیت ها معمولا از طریق مجامع خیرین سلامت استان ها، موسسات خیریه بیمارستان ها، برگزاری مراسم های هدفمند، جوامع محلی به ویژه هیات مذهبی و نظایر آن جذب می شود (۳). مشارکت خیرین در حوزه سلامت مزیت های بسیاری دارد که ازجمله آن می توان به مطالبه و توجه مردم به امر سلامت اشاره کرد. زمانی که جامعه مدنی به صورت خودجوش و داوطلبانه اقداماتی را برای ارتقای سطح سلامت جامعه انجام می دهند، این اقدام حاکمیت و سیاستگذاران را برای پاسخگویی بیشتر و بهتر قانع خواهد کرد (۴). از سوی دیگر به طورمعمول منابع دولت ها محدود و نیازهای حوزه سلامت نامحدود است اما مشارکت و حمایتگری جامعه مدنی به عنوان یکی از مولفه های اصلی حکمرانی خوب همچون یک بازوی قوی به حل مسائل نظام سلامت کمک خواهد کرد. حسن سوم در مشارکت های خیرین ایجاد و افزایش حس نوع دوستی است که به ایجاد حس مسئولیت پذیری افراد جامعه نسبت به یکدیگر و تلاش حداکثری آن ها برای سلامت جامعه منجر می شود. این مهم نتیجه ای جز ایجاد روحیه همدلی و تداوم اقدامات خیری نخواهد داشت. علی رغم نتایج مثبتی که حضور خیرین در نظام سلامت دارد، می تواند دارای نقاط ضعفی نیز باشد که گاهی اوقات همچون شمشیر دولبه در دستیابی به اولویت های حوزه سلامت عمل می کند. در برخی از موارد نیازهایی که توسط خیرین موردتوجه قرار می گیرد الزاما نیاز واقعی نظام سلامت نیست. مثلا ممکن است یک تجهیزات پزشکی به بیمارستان اهدا شود که ازنظر شاخص های استاندارد موردنیاز آن بیمارستان نیست و می­تواند در کنار هزینه های تعمیر و نگهداری دستگاه، به ایجاد تقاضای القایی، بلااستفاده بودن یا استفاده غیر بهینه از دستگاه به دلیل فقدان نیروی انسانی لازم و متبحر برای استفاده از دستگاه منجر شود. از طرفی گاهی اوقات، اقدامات خیرخواهانه درگیر نیات و فشارهای سیاسی و سهم خواهی ها شده و از حوزه سلامت -به دلیل اهمیت آن برای دولت ها و حاکمیت- به عنوان یک ابزار سیاسی استفاده می شود. همچنین بعد از انجام فعالیت خیری به شکل راه اندازی مراکز ارائه خدمت بهداشتی یا درمانی و یا نصب تجهیزات و غیره چالش هایی همچون ادامه فعالیت خیری با اداره ناکارآمد اقدامات، نظارت بیرونی چندگانه بر فعالیت ها، ابهام نظام تصمیم گیری، تامین مالی ناپایدار، ناکارآمدی منابع مالی، ضعف در نگهداری و تعمیر منابع سرمایه ای و تجهیزاتی و تامین ناکافی نیروی انسانی متخصص مواجه است (۵). برای رفع نواقص و بهره برداری هر چه بیشتر از مزایای متصور شده از مشارکت خیرین در حوزه سلامت لازم است اقدامات خیری با استانداردها، اولویت ها و نیازهای واقعی نظام سلامت در هر حوزه ای مطابقت یابد. آنچه به این تطابق و اقدام در جهت اهداف کمک می کند استفاده از ظرفیت شواهد علمی است. به کمک شواهد علمی می توان نیازهای واقعی حوزه سلامت را شناسایی و اولویت بندی کرد و از ظرفیت خیرین برای رفع این نیازها بهره جست. همچنین اصلاح و مهندسی مجدد فرایندهای فعالیت خیرین در حوزه سلامت، جهت دهی به کمک های خیرین، تدوین قوانین و استانداردها و ایجاد شفافیت در هزینه کردها برای هماهنگی بین بخشی راهکارهایی است که به بهبود و ارتقای این موضوع کمک خواهد کرد.

کلیدواژه ها:

Key words: Donors ، Health system ، Participation ، خیرین ، نظام سلامت ، مشارکت