«قانون نویسی تنظیماتی» در عصر ناصری

یکی از نواحی کمترشناخته شده در تاریخ تجدد ایران، کوشش هایی است که درباره «قانون نویسی» در عصر قاجار تا پیش از تشکیل مجلس شورای ملی انجام شد. بخش مهمی از این تلاش ها، مبتنی بر رویکرد تنظیمات بود که در این پژوهش با عنوان «قانون نویسی تنظیماتی» به آن توجه شده است. این پژوهش، با هدف شناخت این موضوع آن را در دو گونه «کلان» و «خرد» بررسی کرده است. منظور از «قانون نویسی تنظیماتی کلان»، نوشته هایی است که از رسالات سیاسی متمایز و اساسا قانون هستند، اما رویکرد آن ها به ساختار حکومت معطوف است. در این پژوهش، دو نمونه مهم آن بحث و بررسی شده است؛ یکی بخش دوم «دفتر تنظیمات» ملکم و دیگری «کتابچه تنظیمات حسنه دولت علیه و ممالک محروسه ایران» سپهسالار و گونه دوم، «قانون نویسی تنظیماتی خرد» است. این قوانین، برای موضوعات یا نهادهای کوچک تر نوشته شد و آن ها را باید ذیل قوانین کلان تعریف نمود. این قوانین بررسی شدند: «لایحه تشکیل دارالتنزیل»، «انتظام لشکر و مجلس تنظیمات»، «کتابچه قانون دخانیات»، «کلید استطاعت»، «کتابچه دستورالعمل دیوان خانه عدلیه اعظم»، «تکالیف مشترکه مجالس وزارت عدلیه اعظم» و «رساله در تقسیمات اداری وزارت خارجه». مهم ترین یافته پژوهش این است که اساس قوانین تنظیماتی، قوانین کلان بودند و قوانین «خرد» برمبنای رویکرد آن ‎ها برای ایجاد نظم و تحول در ساختار حکومت، بر مبنای قانون نوشته شدند.

کلیدواژه ها:

تنظیمات ، عصر ناصری ، قانون خواهی ، قانون نویسی