بررسی تطبیقی قاعده احسان در فقه و حقوق کیفری ایران

قاعده احسان در حقوق کیفری ایران از جایگاه ویژه ای برخوردار است و در ماده ۵۰۹ و ۵۱۰ قانون مجازات اسلامی سال ۹۲، به طور خاص مورد توجه قرار گرفته است. این قاعده از نگاه فقهی مورد پذیرش فقها قرار گرفته و مستند آن قرآن، روایت، عقل و بنای عقلاست. درخصوص قلمرو و شرایط این قاعده، اختلافاتی میان فقها و حقوق دانان وجود دارد، ازجمله این که آیا قلمرو قاعده فقط مربوط به دفع ضرر است و یا شامل جلب منفعت نیز می شود؟ درمورد شرایط قاعده احسان نیز این پرسش اساسی مطرح شده است که آیا علاوه بر قصد احسان، عمل محسنانه نیز باید در واقع امر نیکو باشد یا خیر. به نظر می رسد علاوه بر قصد احسان، عمل نیز باید عرفا متناسب و معقول باشد، به گونه ای که به دور از افراط و تفریط باشد و نوعا منجر به دفع ضرر یا جلب منفعت شود، اگرچه ممکن است تصادفا و اتفاقا منجر به ضرر و خسارت شود. افزون بر این، قول صحیح این است که در قاعده احسان، تبرعی بودن شرط است و رویه قضایی ایران نیز ناظر به رفتاری است که بدون اخذ اجرت باشد. در مقاله حاضر، ضمن تفسیر مواد ۵۰۹ و ۵۱۰ ق.م.ا. به مهم ترین جلوه های قاعده احسان در حقوق کیفری ایران، ازجمله جایگاه قاعده در خطای مجری احکام و نیز خطای پزشکی پرداخته شده است.

کلیدواژه ها:

قاعده احسان ، مبانی فقهی ، شرایط و قلمرو ، حقوق کیفری ایران