تفسیر تطبیقی روایی- تحلیلی سوره «فتح» با تمرکز بر اختلافات اساسی فریقین

قرآن، کتابی جامع و منبع شناخت اسلام است و سخنان اهل بیت (علیهم السلام) نیز دومین مصدر شناخت این دین آسمانی است،به ویژه روایات تفسیری ایشان که تفاسیر روایی را پدید آورد ؛ اما تفاسیر روایی فریقین، فقط متن روایات را ارائه میدهند یا تبییناندکی از روایات (نه سند) دارند، در صورتی که نیازمند پژوهش دقیق در دو حوزه سند و دلالت هستند. مسئله اصلی در اینرساله، تحلیل روایات فریقین در تفسیر سوره «فتح» با تمرکز بر اختلافات اساسی با روش گردآوری کتابخانه ای و شیوه پردازشتوصیفی - تحلیلی است. یافته های تحقیق در فصل مباحث خداشناسی نشان میدهد که با توجه به روایات شیعی که عمدتاصحیح و معتبر هستند، مراد از سکینه در آیه ۴ سوره، ایمان قلبی است که سبب آرامش انسان میشود و معنای رحمت دراحادیث اهل تسنن که به لحاظ سندی معتبرند، همسو با روایات شیعی است، زیرا مقتضای آن، ازدیاد ایمان است.همچنین طبقروایات فریقین، ذومراتب بودن ایمان، با نزول هر فریضه جدید یا انجام دادن عمل صالح، محقق میشود. در انتساب دست به خدادر آیه ۱۰ ، روایات شیعی که صحیح و معتبر هستند، بیشتر معنای قدرت و نصرت الهی را بیان کرده و احادیث اهل تسنن نیز،ناظر به تفسیر ید و چرایی انتساب به خدا نیستند. در تفسیر آیه ۲۷ ، روایات شیعی که صحیح و معتبرند، در باره حقیقت مشیت واراده و گستره و قلمرو آن بیان شده و احادیث اهلتسنن مستقیم به آیه اشاره ندارند و گزارشهای عمومی آنها، ناظر به اصلمشیت و گستره آن در امور خوب و بد است. یافته های تحقیق در فصل مباحث راهنماشناسی نیز نشان میدهد که در آیه ۲ سوره،روایات شیعی که هرچند به لحاظ سندی ضعیف هستند، در محتوای خود، گناهکار بودن پیامبر(ص) را به نفی می کند و مراد ازذنب را، گناهکار بودن در پندار کافران میداند. از اهل تسنن نیز روایتی مبنی بر گناهکار بودن آن حضرت وارد نشده، هرچند آنان بااستناد به ظاهر آیه، معتقدند که ایشان مرتکب گناهان صغیره میشود. همچنین طبق روایات شیعه که گاهی صحیح و زمانیضعیف هستند. «کلمه التقوی» در آیه ۲۶ بر اهل بیت (ع) تطبیق میشود و روایات اهلتسنن که به لحاظ سندی معتبرند، آن را به «لا اله الا الله» معنا کردهاند که البته ایمان به نبوت و ولایت نیز هماهنگ با روح ایمان و توحید است. در تفسیر آیه ۱۶ سوره، هیچ روایتی از فریقین، دال بر خلافت ابوبکر یا عمر نیست و چنین تفسیری از سوی اهلتسنن، ادعای بیدلیل است، چنانکه درتفسیر آیه ۱۸ نیز هیچ روایت تفسیری از فریقین بر عدالت صحابه دلالت ندارد و نمیتوان مستند به آیه فوق یا روایات تفسیریذیل آن، چنین برداشتی کرد. با توجه به این یافته ها و فرآوردهای تحقیق، در بیان دستاورد کلان این پژوهش میتوان گفت: دربخش خداشناسی و توحید، اختلافات اساسی فریقین، ظاهری و قابل جمع است و عمده مباحث اختلافی، حول مباحثراهنماشناسی، به ویژه عصمت پیامبراکرم (ص)، مصداقیت امیرمومنان)ع( برای «کلمه تقوا» و نیز دلالت آیات پایانی بر خلافت خلفای صدر اسلام است.

کلیدواژه ها:

تفسیر روایی تطبیقی ، سوره فتح ، مراتب ایمان ، ید خدا ، مشیت الاهی ، عصمت پیامبر(ص) ، کلمه التقوی ، خلافت ابوبکر و عمر ، بیعت شجره ، عدالت صحابه