نقدکهن الگویی داستان هایی از هفت لشکر (سام نامه، داستان رستم و برزونامه)

یکی از شاخه های مهم نقد ادبی، نقد روان شناختی است که مبانی و اصول آن غالبا تحت تاثیر آرا و اندیشه های فروید و یونگ است. بخشی از نقد روان شناختی به تحلیل متون ادبی از منظر کاربرد کهن الگوها می پردازد. مفهوم کهن الگو از آثار یونگ وارد حوزه ادبیات و نقد ادبی شده است و بر محتویات ذهنی کهن و موروثی مشترک میان همه افراد اطلاق می شود که از گذشتگان و نیاکان خود، به ارث برده اند. این محتویات، گاهی در خواب و رویا و یا هنر و ادبیات، خود را به ما می نمایاند. از رهگذر نقد کهن الگویی می توان مفاهیم کهن موروثی ذهنی در متون ادبی را بازشناخت و به تحلیل آن ها پرداخت. موضوع این پژوهش که به روش توصیفی-تحلیلی انجام گرفته، نقد و تحلیل کهن الگوهای سه داستان هفت لشکر یعنی سام نامه، داستان رستم و برزونامه از متون مهم نقالی در دوران قاجاریه است. هفت لشکر روایت زندگی قهرمانان اساطیری ایران -از کیومرث تا بهمن فرزند اسفندیار- از زبان نقالان است. از مولف هفت لشکر اطلاع دقیقی در دست نیست، اما کتاب او از متون بسیار مهم نقالی در تاریخ ایران است که علاوه بر ارزش ها و فواید متعدد، مشتمل بر گنجینه ای از مفاهیم کهن الگویی است. از آنجا یی که این اثر موضوعی حماسی دارد؛ بنابراین مهمترین کهن الگوی آن، سفر قهرمان است که ما آن را بر طبق الگوی ژوزف کمپبل تحلیل کرده ایم؛ هر سه قهرمان داستا ن های مورد بحث، یعنی سام، رستم و برزو، با ندای پیر خرد و یا هاتف غیبی به سفر دعوت می شوند و هر کدام مسیر سخت و دشواری را برای رسیدن به فردیت و خودیابی طی می کنند. از دیگر کهن الگوهای مهم این متن می توان از آنیما، آنیموس، پیرمرد، سایه و خویشتن یاد کرد که با استفاده از آرای یونگ به بررسی و تحلیل آن ها پرداخته ایم. پژوهش حاضر برای مخاطب هفت لشکر این امکان را فراهم می آورد که از منظری دیگر به کتاب بنگرد و لایه های پنهان آن را بهتر دریابد.

کلیدواژه ها:

هفت لشکر ، نقد روان شناختی ، کهن الگو ، سام نامه ، داستان رستم ، برزونامه.