مشکلات نظری طرح آزادی در اندیشه اسلامی

مقاله حاضر، برخی مشکلات طرح آزادی در تفکر اسلامی را مورد ارزیابی قرار میدهد. نگاه مومنانه به آزادی، یکی از مهمترین عناصر تفکری است که بنیاد ارزشی و مبانی مذهبی «نظام جمهوری اسلامی ایران» را تشکیل میدهد.(۱) اما رهیافت اسلامی به آزادی، در شرایطی که جمهوری اسلامی ما بنا به ضرورت تاریخی بر میراث کهنی از سنت اقتدار در اندیشه و عمل تکیه دارد، مشکلات دوگانهای دارد: ۱ نخست آنکه، الهیات اسلامی، با توجه به جامه اقتدار گرایانهای که بویژه در حکمت عملی و زندگی سیاسی پوشیده بود، قرنها است که بسیاری از نصوص دینی ناظر به آزادی، عقلانیت و مسوولیت فردی را به حاشیه رانده و مورد غفلت قرار داده است. در چنین شرایطی، هر گونه تلاش برای تفسیری روشن از مفهوم آزادی در نصوص دینی، به این لحاظ که مسبوق بر نظریات و تاملات پیشین نبوده و به تعبیر ابن خلدون، سندی مستمر در تحقیقات عالمانه ندارد، با مشکلات، سردرگمیها و شرمساریهایی مواجه میشود. ۲ ثانیا، حضور همین سنت اقتدارگرایانه در الهیات اسلامی، با توجه به مجموعهای از پیش فرضها، نظریهها و سلیقه هایی که تولید میکند، مانع از آن میشود که آزادی، در «مرکز معنا» و کاوشهای دین شناسانه در باب سیاست قرار گرفته و گامی موثر در تاسیس یا بسط نظریهای درباره الهیات آزاد منش، فردگرا و مردم سالار شروع شود. بر عکس، سنت اقتداری با توجه به انرژی نهفتهای که دارد، ممکن است ابزار نیروهای سیاسی خاصی قرار گیرد.