کاربردهای دلالت اشاره در فقه و حقوق

کاربردهای دلالت اشاره در فقه و حقوق*                                                    زینب گیلانی[۱] عبدالرسول قاسمی کجانی[۲]   چکیده دلالت در لغت به معنای راهبری است و در اصطلاح دارای اقسام زیادی است. ماهیت دلالت اشاره از دید اصولیان متفاوت است. برخی آن را از جمله دلالت های منطوقی، برخی آن را جزء دلالت های مفهومی و برخی دیگر قائل به قسم سومی میان این دو دلالت، به نام دلالت سیاقی هستند. نظر چهارمی نیز در این میان مطرح گردید که دلالت اشاره در اصل دلالت نیست و نامیدن آن به دلالت، با مسامحه همراه است. تعریف دلالت اشاره به مبنای انتخابی بستگی دارد. کتب مصطلحات اصول فقه دلالت اشاره را از جمله دلالت های سیاقی به شمار آورده اند و آن را دلالتی می دانند که لازمه کلام است ولی دلالت التزامی آن محسوب نمی شود؛ بلکه لزوم غیر بین کلام یا لزوم بین بمعنی الاعم آن به شمار می رود و عرفا هم مقصود متکلم نیست. همه اصولی ها اتفاق نظر دارند در این که دلالت اشاره حجیت دارد ولی در این که از چه بابی حجت است، اختلاف نظر وجود دارد. در مذاهب حنفی، شافعی، امامیه و تا حدودی در مذهب مالکی در مورد دلالت اشاره بحث شده است. دلالت اشاره کاربردهای فقهی و حقوقی فراوانی دارد که در این پژوهش به آن اشاره شده است. کلیدواژه ها: دلالت، دلالت معنا، دلالت مفهوم، دلالت اشاره، دلالت اقتضا.   *  تاریخ دریافت: ۲۷/۸/۹۴ تاریخ پذیرش : ۱۵/۰۲/۹۵ [۱] - دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه مذاهب اسلامی (نویسنده مسئول). - [۲] دانشجوی دکتری فقه و مبانی حقوق اسلامی دانشگاه قم و استاد سطح عالی حوزه علمیه اصفهان.