بررسی تطبیقی شخصیت ابراهیم ادهم در سه تذکره «طبقات الصوفیه، تذکره الاولیاء و نفحات الانس»

طبقات الصوفیه خواجه عبدالله انصاری (قرن پنجم) و تذکرهالاولیاء عطار (قرن ششم) و نفحات الانس جامی (قرن نهم) از جمله تذکره­های مدونی هستند که نویسندگان آنان در سه دوره متوالی، با هدفی مشترک که همانا تعلیم مبانی تصوف بود و البته مطابق با مشخصه­های فکری متفاوت، به تبیین ابعاد شخصیت مشایخ و از جمله ابراهیم ادهم پرداختند. ابراهیم ادهم از صوفیان بزرگ قرن دوم بود که به دلیل نقش بسزای او در تحول مبانی زهد و گوشه­گیری، مورد توجه تذکره­نویسان قرارگرفته­ است. در این پژوهش، ضمن نگاهی به آثار تاریخی و آثار صوفیان تا روزگار جامی به بررسی تطبیقی شخصیت این صوفی بزرگ در این سه اثر پرداخته­ایم. حاصل این بررسی نشان می­دهد در طبقات­الصوفیه بعد صوفی­گری ابراهیم ادهم محوریت دارد و انصاری چه بسا به سبب مبانی اعتقادی خود، بعضی از صوفیان را بر ابراهیم ادهم ترجیح داده است و او را صوفی زاهد و متوکل می­داند. در تذکرهالاولیاء، بعد انسانی ابراهیم ادهم برجسته شده و از او به عنوان فردی پوینده در مسیر انسانیت و آزاداندیش و مبارزی مردمی یاد شده­ است. در عین حال، جامی سعی می­کند صرفا  ابراهیم ادهم را به ­صورت یک صوفی اخلاق مدار به تصویر بکشد­. در این مقاله، به دلایل احتمالی این تصاویر متفاوت نیز اشاره شده است؛ از جمله اینکه خواجه عبدالله انصاری بیشتر تصوف و راه و رسم صوفیانه را مد نظر داشته و عطار نگاه هنری­تر دارد و جامی روش استدلالی­تر را می­پسندد.

کلیدواژه ها:

ابراهیم ادهم ، طبقات الصوفیه ، تذکرهالاولیاء ، نفحات الانس ، مشایخ صوفیه