کانسار منگنز توکلان در استان کردستان: فرایندی کم نظیراز کانه زایی منگنز

در استان کردستان کانه­زایی­ منگنز در چند نقطه از جمله شاهینی در جنوب­غرب سنندج، سیاناو درغرب مریوان، توکلان در غرب دیواندره و گلچیدر درشرق مریوان، صورت گرفته اما کانسار توکلان دارای ویژ­گی­هایی است که با اصول معمول سنگ شناسی قابل تفسیر نیست. این کانسار در دورترین نقطه شمال­غربی پهنه­ی سنندج- سیرجان و در زمین­های پالئوزوئیک قرار دارد. کانسنگ معدن توکلان از سیلیکات­های دمای بالا مانند اسپسارتیت و رودونیت گاهی همراه با تفروئیت تشکیل شده است که تبلور آنها اغلب در دماهای بالا و بدون حضورآب انجام میگیرد، درحالی که کانسنگ­های معدن توکلان به صورت عدسی­های گسسته و دور از هم درون شیل، ماسه­سنگ، توف­های آتشفشانی­ و رادیولاریت قرار دارند که دگرگونی گرمایی نشده­اند و آثاری از توده­ی نفوذی نیز در منطقه دیده نمی­شود. ترتیب تبلور کانی­ها در کانسنگ شامل اسپسارتیت و رودونیت، بمانتیت، سیلیکات­های آبدارمنگنز، رودوکروزیت و اکسیدهای منگنز است. سیلیکات­های آبدارمنگنز نیز شامل اوریانتیت، کاریوپیلیت، زوسمانیت و اکسیدهای منگنز پیرولوزیت و رانسیه­ئیت هستند. باطله از کوارتز (اغلب به­ صورت ژاسب)، کمی مگنتیت و آنتیگوریت تشکیل شده است. کربنات و اکسیدهای منگنز فرآورده­های ثانوی و نتیجه­ی دگرسانی سیلیکات­های منگنز هستند. پیمایش های صحرایی، بررسی­های آزمایشگاهی و مقایسه معدن منگنز توکلان با کانی­زایی منگنز در سایر نقاط جهان یک فرایند دومرحله­ای را برای تشکیل همبرهای دمای بالای منگنز در معدن توکلان پیشنهاد میکند: بدین ترتیب که در مرحله­ی نخست، اکسیدهای منگنز به­صورت رسوبی در لایه­های آتشفشانی-رسوبی منطقه تشکیل شده و درمرحله­ی دوم، پس از یک دوره کوهزایی، فعالیت های دگرگونی و ژرف توده­ای، سیال­های دمای بالای آزادشده از توده­های آذرین عمیق اکسیدهای منگنز رسوبی را در خود حل کرده، در افق­های بالاتر به­صورت سیلیکات­های دمای بالا بجا گذاشته­اند. دگرسانی سیلیکات­های دمای بالا و تولید کربنات و اکسیدهای منگنز در پایان این مرحله صورت گرفته است که سیال­ها به سردی گراییده­اند.

کلیدواژه ها:

manganese ، spessartite ، rhodonite ، mineralization ، Kurdestan ، منگنز ، اسپسارتیت ، رودونیت ، کانه زایی ، توکلان ، کردستان.