تاملی در نقد روایت با رویکرد منطق مکالمه ای و چندآوایی

پس از ترجمه آثار باختین در ایران و استقبال روزافزون از نظریه منطق مکالمه و چندآوایی او، دیده می شود که متون ادبی کلاسیک و معاصر با رویکرد باختینی بررسی می شوند. در مواردی، کلی گویی و ساده انگاری این نظریه در تحلیل روایت، باعث شده است که زوایا و ژرفای نظریه باختین به درستی نمایانده نشود و تحلیل روایت در بیش تر موارد، به نقدی توصیفی یا برجسته کردن موارد صوری فروکاسته شود. در این نوشتار، نگارنده کوشیده است شیوه تحلیل و تطبیق مولفه های اساسی نظریه چندآوایی را در متن روایی بازنگری کند. به این منظور، داستان «بیدارکردن ابلیس معاویه را» از مثنوی معنوی و داستان روی ماه خداوند را ببوس از مصطفی مستور (نمونه هایی از دو متن روایی کلاسیک و معاصر) انتخاب شده اند و رمان برادران کارامازوف داستایفسکی به منزله متن مرجع در نظر گرفته شده است. پژوهش بر اساس شیوه یافتن تقابل های دوگانه، که از نقد ساختارگرایی وام گرفته شده است، و شیوه همزیستی آواهای متضاد در متن، که عنصر غالب در نظریه چندآوایی باختین است، انجام شده است. نتیجه اجمالی نشان می دهد که تحلیل روایت باید بر اساس اصل پذیرش و کنش دوسویه مفاهیم متقابل و همزیستی آن ها در متن باشد. بنابراین، همه تکنیک های روایت از حضور «غیر» گرفته تا کارناوالیزه کردن، طنز، تعدد راوی و زاویه دید و نقل قول مستقیم، باید پذیرش آوای غیر را به اجرا گذارند. بر اساس این، روی ماه خداوند را ببوس به علت یکپارچگی با آوای مخالف و نبود کنش دوسویه آواهای متقابل تک آوا و داستان بیدارکردن ابلیس معاویه را به علت نبود پاسخ قطعی به آوای مخالف و همزیستی نسبی آواها، دوصدایی است.

کلیدواژه ها:

تحلیل روایت ، منطق گفت وگویی ، چندآوایی ، بیدارکردن ابلیس معاویه را ، روی ماه خداوند را ببوس ، برادران کارامازوف