خشنی یا خنثی؟ تصحیح بیتهایی از دیوان خاقانی

بیتهای زیادی از دیوان خاقانی به­سبب پیچیدگیها و دقایق منحصربهفرد و نیز استفاده از واژگان غریب و به­کاربستن کلمات در حوزه معنایی متفاوت، دستخوش گشتگی و خوانشهای اشتباه شده است. درعین­حال، باتوجه­به همین گستردگی لغات و ترکیبات در شعر خاقانی، دیوان وی یکی از منابع اصلی فرهنگنویسان قدیم برای استخراج لغات تازه و نیز شاهدهای شعری بوده است. مصححاندیوانخاقانیگهگاهبااستفاده از همین فرهنگهایکماعتبار،همانندجهانگیری،برهان، مجمعالفرس ونظایرآنها،بیتهایمشکوکوبحثبرانگیزخاقانیراتصحیح کرده­اندومعنیآنهارانیزبراساسهمین فرهنگها ذکر کرده و در مواردی به خطا رفتهاند. در این پژوهش، ضمن نگاه انتقادی به فرهنگهای لغت و با استفاده از شواهد متون کهن، پیشنهادهایی برای تصحیح سه بیت از خاقانی مطرح و نشان داده شده است که واژه «خشنی=زن فاحشه» در دیوان خاقانی حاصل خوانش اشتباه «خنثی=نرماده و مخنث» در چند بیت از دیوان اوست. آگاه­نبودن به گستره معنایی «خنثی» و «مخنث» از عمده دلایلی بوده که مصححان را از تشخیص ضبط اصلی دستنویسهای دیوان خاقانی دور کرده است، حال­آنکه توجه به تناسبهای حاکم بین واژهها و ترکیبات موجود در بیتها و استفاده از مضمونهای همسان در آثار خاقانی، یکی از راههای تصحیح شعر دیریاب اوست.

کلیدواژه ها:

تصحیح ، دیوان خاقانی ، خشنی ، خنثی ، مخنث