طراحی شهری و جایگاه آن درسلسله مراتب توسعه شهری در کشور

تجربه سه دهه اخیر شهرسازی کشور، تمامی تاکید خود را در بهترین حالت روی برنامه ریزی کاربری زمین، برنامه ریزی حمل و نقل و طراحی شبکه گذربندی معطوف نموده است. در تمام طول این سال ها هیچ گاه بازتاب های روانی این اقدامات روی شهروندان -که کیفیت محیط شهری را تشکیل می دهند- مورد توجه قرار نگرفته است. دانش طراحی شهری به کیفیت محیط شهری می پردازد و در جهت ارتقای آن تلاش می نماید. طرح های شهری چه در مقیاس طرح های جامع و تفصیلی و چه در ابعاد طرح های آماده سازی زمین -که به جنبه های اجرایی تر وعملی تر می پردازد- در محصول نهایی خود، فضای شهری را به وجود می آورند. فضای شهری ابعاد کمی و کیفی را در بر خواهد داشت. دانش طراحی شهری به ابعاد کیفی شهر و فضای شهری توجه می نماید. به بیان دیگر، برنامه ریزی کاربری زمین و حمل ونقل بدون توجه به تاثیرات روانی آن بر فضای شهری و کیفیت محیط شهری نمی تواند نقش موثر و اصلی خود را در هدایت و کنترل فضای شهری ایفا نماید. همچنین بخش عمده ای از تصمیمات برنامه ریزان شهری تاثیرات جدی بر کیفیت محیط شهری خواهد داشت. بدین ترتیب اهمیت و ضرورت طراحی شهری به عنوان یک فعالیت همزمان با برنامه ریزی شهری مشخص می گردد. از آنجا که خلا توجه به ابعاد کیفی فضای شهری در تمامی مقیاس ها مشاهده می گردد، این پژوهش، تلاش می نماید تا جایگاه طراحی شهری را در نظام شهرسازی کشور مشخص و نقش آن را در سلسله مراتب طرح های توسعه شهری معین نماید. اهداف پژوهش: شناسایی جایگاه و نقش طراحی شهری در نظام های عمده برنامه ریزی و طراحی شهری در جهان (نحوه استفاده از دانش طراحی شهری در روال رسمی، قانونی و کاربردی)، بازنگری و اصلاح در نحوه رویکرد به طراحی شهری در ایران در چارچوب طرح های توسعه و عمران شهری،چگونگی تلفیق روند طراحی شهری و برنامه ریزی شهری در فرایند عمومی تهیه طرح های توسعه شهری در ایران. نتایج و دستاوردها: طرح های توسعه شهری بر اساس قانون، شامل طرح های جامع، تفصیلی و هادی می باشند که از سال 1364 طرح های توسعه و عمران و عمران و حوزه نفوذ و تفصیلی شهرها با شرح خدمات جدیدی جایگزین شرح خدمات طرح های جامع و تفصیلی شدند و تحت تاثیر آنها، شرح خدمات تهیه طرح های هادی نیز تغییر یافته و مشابه این شرح خدمات گردید. در تهیه طرح های جامع و تفصیلی هیچ گاه تفکر طراحی شهری وجود نداشته است و فقط در شرح خدمات طرح های توسعه و عمران دو پیوست به جزییات شهری و نظارت بر اجرای طرح های مذکور اختصاص یافته که در هیچ مورد مطالعه و انجام نشده است. در سایر طرح ها همچون آماده سازی زمین نیز، علی رغم آنکه در شرح خدمات آنها به طراحی شهری توجه شده، اما هیچ گاه به شیوه ای علمی و با مفهوم یک دانش معین با آن برخورد نشده و حداکثر در حد تهیه طرح های جزییات شهری متوقف شده است. در طرح های بهسازی محورهای تاریخی–فرهنگی، مراکز تاریخی، بافت های قدیمی و فرسوده و بافت های مساله دار که اساسا باید طراحی شهری یکی از اصول و مبانی تهیه آن باشد نیز این مقوله کمتر به صورت آگاهانه مورد اقدام قرار گرفته است. در پروژه های تحت عنوان طراحی شهری که ماهیت پروژه های طراحی فضاهای شهری را دارند و به طور عمده توسط سازمان زیباسازی شهرداری تهران و سایر کلان شهرها و همچنین سازمان مشاور فنی و مهندسی شهر تهران تهیه شده اند نیز علی رغم موضوع پروژه ها، کمتر نشانی از کاربرد دانش طراحی شهری با مفهوم اصلی آن به چشم می خورد و در آنها نیز بیشتر در حد پروژه های معماری بزرگ مقیاس یا ارایه طرح های جزییات شهری بسنده شده است.

کلیدواژه ها:

توسعه ، طراحی ، طرح تفصیلی ، طرح توسعه شهری ، طرح جامع ، طرح های توسعه و عمران ، کاربری زمین ، کیفیت محیط شهری