مطالعات ساماندهی تهران و امکان سنجی انتقال پایتخت

مسئلة جابه‌جایی مرکز سیاسی ـ اداری ایران اولین بار در سال 1368 و به دنبال بروز نارضایتی در سکونتگاه‌های غیررسمی حاشیة بعضی از شهرهای کشور مطرح شد. از آن زمان هرازچندگاه به مناسبت‌های گوناگون، با طرح مجدد موضوع، بررسی هایی در این زمینهانجام شده است. از مجموع دلایل عنوان‌شده برای اثبات ضرورت جابه‌جایی، مهم‌ترین و محوری‌ترین دلیل تمرکز امور سیاسی و اداری کشور در پایتخت ذکر شده است. تمرکز اقتصادی، که گاهی در برشمردن دلایل به آن اشاره می‌شود، نیز درواقع پیامد تمرکز اداری است. تمرکز سیاسی، به معنی در پایتخت مستقر شدن اعضای هیئت دولت، که ادارة امور سیاسی کشور مستلزم ارتباط هرروزة آن‌ها باهم است، در همة کشورها اجتناب‌ناپذیر است و به‌خودی‌خود دلیلی برای بزرگ شدن تدریجی بدنة حکومت و جذب جمعیت اضافی به شمار نمی‌رود. اما تمرکز اداری، به معنی ممانعت از تفویض اختیار به سطوح اداری میانی برای انجام دادن انواع فعالیت‌هایی که درنهایت کارکرد اقتصادی دارد، امری است که اجتناب از آن در اختیار حکومت است. تمرکززدایی اداری، که ابزار اصلی توزیع متوازن اشتغال و انواع فعالیت‌های درنهایت اقتصادی در سطح کشور است، و قطع وابستگی آن به مرکز سیاسی، چه پایتخت در تهران بماند چه به محل جدیدی منتقل شود، شرط اصلی اثربخشی هر اقدامی برای سامان‌دهی تهران یا جابه‌جایی پایتخت است. علاوه بر این مجموعةمباحثات بیست‌وپنج‌سالة اخیر در کشور حاکی از آن است که تصمیم‌گیری دربارة جابه‌جایی پایتخت با تصمیم‌گیری دربارة حل مشکلات زندگی در تهران گره خورده و همبستگی بین این دو موضوع نشان می دهد که منشأ تجدید بحث دربارة جابه‌جایی پایتخت همواره تشدید نارضایتی از شدت گرفتن مشکلات زندگی در تهران از یک طرف و احساس خطر از بروز آسیب‌های امنیتی در پایتخت از طرف دیگر بوده است. از این رو پژوهش «تهران و مسئلة پایتختی» دو وجه جداگانه دارد: یکی بررسی شرایط تهران، و دیگری الزامات و ملاحظات مربوط به یک پایتخت امروزی. تهران، چه پایتخت بماند چه نقش پایتختی را واگذار یا حتی بخشی از نقش‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی خود را به‌تدریج به مناطق دیگری از کشور محول کند، همچنان بزرگ‌ترین شهر و بزرگ‌ترین مرکز اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشور و شهری جهانی و به ‌طور مدام درگیر رقابت با رقبای جهانی خود باقی خواهد ماند. شرایط تهران در پروژة جداگانه‌ای با عنوان «طرح راهبردی سامان‌دهی و ارتقای کیفیت زندگی در منطقة شهری تهران» بررسی می شود و این پژوهش به شرایط و لوازم و پیامدهای انتقال پایتخت اختصاص یافته است. نتایج بررسی هایجامع در خصوص مسئلة انتقال پایتخت، با بهره‌گیری از آخرین دستاوردهای عملی و نظری در جهان، فهرست حتی‌المقدور کاملی از الزامات، مزایا، مخاطرات و هشدارها برای جلب توجه تصمیم‌گیرندگان عالی کشور فراهم و نتایج این پروژه، بههمراهِ نتایج پروژة طرح سامان‌دهی تهران، سنجش گزینه‌های موجود و برآورد هزینه‌ها و پیامدهای هرکدام را ممکن می کند. با توجه به همة این موارد، نتایج این بررسی ها در قالب سه فصل تدوین شده است: فصل اول در دو بخش به بررسی تاریخچة انتقال پایتخت در ایران اختصاص یافته است. بخش اول با عنوان «پایتخت‌های ایران پیش از دوران معاصر»، با توضیح سیر تاریخی شکل‌گیری مراکز قدرت در ایران ـ از دورةسلسلة ماد تا پایان سلسلة قاجار ـ زمینه‌ای مختصر و مفید برای ورود به مبحث انتقال پایتخت در ایران معاصر فراهم می‌کند. در بخش دوم این فصل نیز با موضوع پایتخت و مسائل آن در دوران معاصر ایران ـ از روی کار آمدن سلسلة پهلوی تاکنون ـ تلاش‌های انجام‌شده برای رفع مشکلات پایتخت و سامان‌دهی آن و همچنینبررسی تفصیلی نتایج پژوهش های مرتبط با موضوع تمرکززدایی و جابه‌جایی پایتخت آمده است. با توجه به این نکته که جابه‌جایی پایتخت، به دلیل اهمیت موضوع و بار مادی و معنوی‌ای که به دولت، جامعه و کل کشور تحمیل می‌کند، تصمیمی نیست که بدون تسلط به تجربه‌های پیشین و درک دقیق پیامدهای آن ها و صرفاً به روش آزمون و خطا قابل اجرا باشد، فصل دوم این گزارش به بررسی دقیق پایتخت‌ها و مسائل آن ها در آثار مکتوب جهانی و بررسی، ارزیابی و تحلیل دقیق تجربه‌های انتقال پایتخت درکشورهای دیگر اختصاص یافته که در یک‌صد سال اخیر به جابه‌جایی پایتخت اقدام یا در این باره به طور نظام مند پژوهش کرده اند. مسلم است که هر پایتختی اول شهر است و بعد پایتخت و در اغلب موارد بزرگ‌ترین یا جزو بزرگ‌ترین شهرهای بزرگ هر کشور است. امروزه مشکلات بسیار بر سر راه تبدیل شهرهای بزرگ به شهر خوب با سطح بالای کیفیت زندگی یا ارتقای شرایط و کیفیت زندگی ساکنان آن ها وجود دارد و بیشتر اوقات این مشکلات در پایتخت ها بیشتر از سایر شهرهاست؛ زیرا نقش پایتختی و نقش شهر بزرگ بودن را هم‌زمان برعهده دارند. فصل سوم این بررسی به مرور آثار مکتوب جهانی در حوزة برنامه‌ریزی شهری به قصد شناخت دقیق‌تر و واقعی‌تر کیفیت‌های عمومی و ویژگی‌های شهر خوب و همچنین شناخت مشکلات احتمالی بر سر راه تسهیل تصمیم‌گیری در مورد شیوة سامان‌دهی شهر اختصاص یافته و نتایج این فصل به شکل‌گیری پایة نظری بررسی های مرتبط با پژوهش «طرح راهبردی سامان‌دهی و ارتقای کیفیت زندگی در منطقة شهری تهران» کمک می‌کند.

کلیدواژه ها:

امکان سنجی ، ساماندهی