شناخت، ارزیابی و مستند سازی طرح مسکن مهر

پژوهش های طرح «شناخت، مستندسازی و ارزیابی برنامۀ مسکن مهر» با هدف تدوین گزارشی منسجم و مستند از روند سیاست گذاری و اجرای برنامۀ مسکن مهر از ابتدا تاکنون در بهمن ماه سال 1392 در پژوهشکدۀ معماری و شهرسازی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی انجام گرفته است. برای دستیابی به این هدف، گزارش مستندسازی طرح مسکن مهر در سه مرحلۀ اصلی «بررسی برنامه»، «بررسی اجرا» و «تحلیل و ارزیابی» تهیه و تدوین شده است (نمودار 1). با توجه به این که روند تصمیم گیری و اجرا در طرح مسکن مهر بدون برنامۀ مدون و از پیش تعیین شده انجام گرفته، بررسی میزان تحقق برنامه در مراحل گوناگون اجرای آن با دشواری مواجه است. از این رو در این بررسی، ابتدا همۀ قوانین، مصوبات، آیین نامه ها و سایر اسناد قانونی، که در طی سال های اجرای طرح به تصویب رسیده و مبنای تصمیم گیری در مورد طرح بوده، گردآوری و طبقه بندی و به صورت «سند برنامه» مدون شده است. بنابراین نخستین مرحله از بررسی های طرح مستندسازی مشتمل بر "بازسازی" ‌برنامه مطابق روند مصوبات قانونی مرتبط با این طرح است. در این مرحله علاوه بر تدوین فهرستی از حدود 180 مصوبه بر حسب موضوع، تاریخ و مرجع تصویب آن ها و نیز متن کامل هر یک از مصوبات، سند برنامۀ مسکن مهر به صورت خلاصه و جامع بازنویسی شده است. در مرحلۀ دوم، عملکرد برنامۀ مسکن مهر در طی فرایند اجرا بررسی شده است. هدف اصلی در این بخش گردآوری، جمع-بندی و طبقه بندی همۀ اطلاعات و مستندات مرتبط با نحوۀ اجرای طرح مسکن مهر بوده است. به قصد فراهم کردن زمینۀ مقایسه میان برنامه و اجرای طرح مسکن مهر، کل اطلاعات و مباحث مرتبط با این طرح در شش زمینه طبقه بندی شده که مشتمل بر شش محور اصلی 1. تأمین و واگذاری زمین، 2. ساخت، پیشرفت فیزیکی و واگذاری واحدهای مسکن مهر، 3. امکانات زیربنایی و روبنایی و کیفیت ساخت، 4. عملکرد نهادهای متولی، 5. تأمین مالی طرح و 6. متقاضیان مسکن مهر است و مبنای تدوین گزارش مستندسازی و ارزیابی قرار گرفته است. بر این اساس، در این مرحله انواع منابع اطلاعاتی از جمله گزارش های کمی و کیفی تهیه شده زیر نظر نهادهای مختلف، آمار سامانه های ثبت اطلاعات پروژه ها و متقاضیان مسکن مهر، اطلاعات تسهیلات مالی پرداخت شده توسط نظام بانکی کشور و سایر اسناد و منابع در دسترس بررسی شده است. مهم ترین نهادهایی که اسناد و گزارش های تدوین شدۀ آن ها در این طرح استفاده شده سازمان ملی زمین و مسکن، بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، شرکت عمران شهرهای جدید، دفتر برنامه ریزی و اقتصاد مسکن و بانک مسکن هستند. همچنین برای بررسی روند اجرای پروژه های مسکن مهر در سطح کشور، کل آمار ثبت شده در سامانۀ مدیریت مسکن مهر و سامانۀ ثبت نام و واگذاری متقاضیان مورد پردازش و تحلیل قرار گرفته است. به علاوه در این مرحله از نتایج طرح های پژوهشی سال های گذشته در زمینۀ طرح مسکن مهر و نیز نتایج مصاحبه با مدیران و کارشناسان اصلی دست اندرکار بهره گرفته شده است. برخی از مهم-ترین دستاوردهای این مرحله از بررسی عبارت است از برآورد حجم ساخت و سازهای مسکن مهر به تفکیک نوع قراردادهای پروژه، میزان پیشرفت فیزیکی پروژه ها و میزان برخورداری از امکانات زیرساختی و خدمات روبنایی در سطح کل کشور و استان ها؛ برآورد میزان اراضی واگذارشده، مقیاس و مدت زمان اجرای پروژه ها؛ عملکرد مالی طرح شامل مقدار بودجه و اعتبارات بانکی واگذار شده، حجم تسهیلات تخصیص یافته به طرح و منابع مالی لازم برای تکمیل طرح؛ و بررسی تفصیلی ویژگی های اقتصادی و اجتماعی متقاضیان مسکن مهر با توجه ویژه به تحلیل اطلاعات قشرهای کم درآمد. با توجه به این موارد، در مرحلۀ سوم از پژوهش، مجموعۀ مستندات مورد بررسی در هر محور بر اساس مقایسۀ برنامۀ (مرحلۀ اول) با روند اجرا (مرحلۀ دوم) مورد تحلیل و ارزیابی قرار گرفته است. مبنای ارزیابی طرح مسکن مهر در مرحلۀ سوم پژوهش، بررسی میزان تحقق اهداف و سیاست های تعیین شده در هر محور از لحاظ میزان انطباق یا انحراف از برنامه است. این ارزیابی با تأکید بر حجم و پیشرفت ساخت وساز، کیفیت آن و همچنین مدت زمان اجرای طرح صورت گرفته و در قالب 18 عنوان و در چارچوب موضوعیِ برنامه-اجرا-ارزیابی تنظیم شده است.

کلیدواژه ها:

ارزیابی ، طرح ، مسکن