طرح تحقیقاتی بررسی اثرات زیست محیطی تخلیه آب تعادل کشتی ها در آبهای داخلی

معرفی موجودات آبزی مضر و انواع پاتوژن ها به محیط های جدید از طریق آب توازن کشتی، یکی از چهار تهدید عمده اقیانوس ها و دریاهای جهان است و تخمین زده می شود که هر نه هفته یک گونه مهاجم در آب های جهان، وارد منطقه جدیدی می گردد (Pughuic,2001). با توجه به وضعیت ناوگان کشتیهای جهان، سالانه در حدود 5-3 میلیارد تن آب توازن توسط 85.000 کشتی در سراسر دنیا جابجا شده (Raaymakers, 2002) و تخمین زده می‌شود، به این وسیله تقریباً 7000 گونه از موجودات زنده هر روز از محلی به محل دیگر انتقال یابند) (Carlton, 2001. در پاسخ به این تهدید و پس از افزایش چشمگیر انتقال گونه های مهاجم در دهه اخیر و از طریق آب توازن کشتی ها، کمیته حفاظت محیط زیست دریایی (MEPC ) سازمان دریانوردی جهانی (IMO ) راهنمایی‌های لازم را در خصوص جلوگیری از ورود گونه-های بیگانه از آب توازن کشتی ها و رسوبات آن در سال 1991 تدوین نمود. در سال 2004، سازمان دریانوردی جهانی کنوانسیون بین‌المللی کنترل مدیریت آب توازن کشتی‌ها و رسوبات آن را به منظور مقابله با این مسئله به تصویب رساند. این کنوانسیون از کشورهای عضو می‌خواهد تا کشتی‌های مشمول کنوانسیون و کشتی‌هایی که محق برافراشتن پرچم آنها هستند را موظف به تطبیق با مفاد و الزامات درج شده در آن بنمایند. همچنین، لازم است تا به منظور دستیابی به اهداف کنوانسیون، دولتهای عضو با توجه به شرایط و توانایی‌های خاص خود، سیاست، استراتژی یا برنامه های ملی برای مدیریت آب توازن در بنادر و آبهای تحت حاکمیت خود را تهیه و اجرا نمایند. پیکره آبی خلیج‌فارس و دریای عمان در سال‌های اخیر دشواری های متفاوتی را تجربه نموده که از آنجمله می‌توان به گسترش عروس دریایی در سواحل کشور عمان و خلیج چابهار (مشاهدات محلی) و رخداد پدیده کشند قرمز اشاره نمود. این پدیده سبب مرگ و میر گسترده ماهیان در نواحی ساحلی و نیز فرایند سفیدشدگی در آبسنگ‌های مرجانی گردید. برخی محققان داخلی و خارجی در حوزه کشورهای عربی خلیج‌فارس (گفتگوی شخصی) حوادث بیولوژیک اخیر در خلیج فارس - از جمله کشند قرمز حاصل از جلبک تاژکدار - را ناشی از تخلیه آب توازن و ورود این گونه مهاجم از این طریق دانسته‌اند. بر همین اساس لازم است تا متولیان امر چاره‌جویی لازم در خصوص تخلیه آب توازن در آبهای داخلی را بعمل آورند. با توجه به اهمیت موضوع پژوهشکده حمل و نقل پروژه حاضر را انجام داد. بر همین اساس، جزایر خارک و بندر شهید رجایی به عنوان مناطق نمونه‌برداری انتخاب گردید تا اطلاعات اولیه در خصوص گونه‌های موجود در آب توازن تعدادی محدود از کشتی‌های وارده به این بنادر فراهم گردد. هر چند عملیات نمونه‌برداری در این بنادر گسترده نبود، اما از نظر عملیاتی کردن روش‌های نمونه‌برداری میدانی و آزمایشگاهی و لمس مشکلات موجود و ارایه سناریوهای متفاوت در زمینه ورود، انتشار و مسیر حرکت گونه‌های ناخواسته و نیز حجم آب توازن وارده به آبهای خلیج‌فارس و دریای عمان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. اهداف این پروژه عبارت بودند از: 1) جمع‌آوری، دسته‌بندی و تجزیه و تحلیل اثرات نامطلوبی که تخلیه آب توازن کشتی‌ها بر جای گذاشته و یا خواهند گذاشت. 2) جمع‌آوری روش‌های پیشگیری و یا کاهش اثرات نامطلوب تخلیه آب توازن 3) بومی کردن این روش‌ها برای کشور با توجه به نیاز و شرایط موجود و محصور بودن خلیج‌فارس 4) جمع‌آوری قوانین مندرج و آیین‌نامه‌های جهانی که در مورد تخلیه آب توازن کشتی‌ها استفاده می شوند 5) ارائه راه‌حل‌های منطقی و اجرایی جهت کاستن اثرات نامطلوب و هماهنگی راهکارهای پیشنهادی جهت پایش و کنترل آب توازن مطابق با دستورالعمل‌های کنوانسیون‌های بین‌المللی و قوانین و آیین‌نامه‌های جهانی نتایج این پژوهش نشان داد که: • سالانه (52 هفته) بین 286400 تا 409143 گونه وارد آبهای ایران می‌گردد. با توجه به فرضیه‌ای که می‌گوید هر 9 هفته یک گونه مهاجم وارد منطقه جدیدی در دنیا می‌شود. به این ترتیب نرخ سالانه ورود یک گونه مهاجم (یا رخداد یک تهاجم زیستی) در آبهای تحت حاکمیت ایران (در جنوب کشور) 648/0 عدد است. پس می‌توان چنین استنباط نمود که با نرخ فعلی ورود آب توازن به آبهای جنوبی ایران، در هر سه سال، دو تهاجم زیستی در این مناطق رخ خواهد داد. • بررسی‌ها نشان داد که در شش ماه اول سال 86 حداکثر 3/33074 هزار تن و حداقل 5/ 25825 هزار تن در آبهای جنوبی ایران تخلیه گشته است. بر همین اساس پیشنهاد می‌گردد تا طرح مدیریت آب توازن در کشور تدوین گردد. این مهم مستلزم انجام اقدامات و عملکردهای منسجم سازمانی و حقوقی بوده و نیازمند همکاری تعریف شده محققین و مقامات ذیربط است. خوشبختانه، سازمان بنادر و دریانوردی ایران با همکاری سازمانهای بین‌المللی و ملی از جمله سازمان جهانی دریانوردی اجرای پروژه‌ای تحت عنوان "رفع موانع و اجرای کنترل مؤثر بر آب توازن و اقدامات مدیریتی در کشورهای در حال توسعه" را به انجام رسانده است. علاوه بر موارد فوق، تجربیات و دستاوردهای بدست آمده در جریان پروژه پژوهشکده حمل و نقل با همکاری مرکز ملی اقیانوس‌شناسی ایران که در متن گزارش به آنها اشاره شده است، می‌تواند کمک شایانی در تدوین طرح ملی مدیریت آب توازن کشور نموده و اقدامات اولیه‌ای که لازم است در این خصوص مدنظر قرار گیرد را خاطر نشان سازد.