طرح تحقیقاتی ارائه مدل اقتصادی مناسب جهت تعیین نرخ عوارض در آزادراههای کشور

عوارض راهها به یکی از اولویت‌های کاری در رئوس سیاست‌های حمل‌ونقل، راهکار مؤثر برای کسب و جذب منابع مالی جهت توسعه و بهبود سیستم‌های حمل‌ونقل و همچنین مدیریت تقاضا و کنترل ازدحام روی راهها است. بنابراین، قیمت‌گذاری راهها و عوارض به عنوان فرایندی مناسب جهت بازگشت سرمایه و هزینه‌های مدیریت و نگهداری راهها، از سوی کشورها پذیرفته شده و در بیشتر آنها به اجرا درآمده است. بطور کلی در بیشتر کشورهای دنیا در سه دهه اخیر، قیمت‌گذاری راهها به عنوان منبعی مکمل جهت تامین اعتبارات و منابع مالی بخش حمل‌ونقل، کاهش هزینه های خارجی و درونی نمودن آنها، همچنین مشوقی جهت همکاری و تعامل توأم بخش خصوصی و دولتی برای ساخت و توسعه راههای جدید، مدیریت تقاضا و کنترل ترافیک روی شبکه راهها، مورد نگاهی ویژه قرار گرفته است. این پروژه به دنبال پاسخگویی به سوالات روبه‌رو می‌باشد: نرخ عوارض در آزادراههای کشور باید طبق چه مدل اقتصادیی محاسبه شود؟ آثار اقتصادی اجرای مدل (هزینه ها و منافع) به چه صورت است؟ بنابراین، در این پروژه مدلی جهت محاسبه نرخ عوارض آزادراههای کشور ارائه می‌گردد که تلفیقی از هزینه های خارجی نهایی به همراه هزینه های اولیه ساخت آزادراه می باشد. استفاده از رویکرد هزینه های نهایی به عنوان یکی از کاراترین روش های موجود جهت تعیین نرخ عوارض آزادراه ها در دنیا بسیار مرسوم بوده و تاکنون منابع علمی بسیار زیادی در این زمینه منتشر شده و همچنین، پروژه های بسیار زیادی نیز در این رابطه صورت گرفته که از این رویکرد استفاده نموده اند. بنابراین، رویکرد هزینه نهایی جهت محاسبه نرخ عوارض راهها به عنوان یک رویکرد کارا و بهینه اثبات شده و در این پروژه نیز از آن استفاده شد. مدلی جامع (دقیق) که در آن کلیه هزینه‌های نهایی مرتبط درنظر گرفته شدند، در پروژه به تفصیل بررسی گردید. به علاوه، مدلی پایه که تعدیل یافته مدل جامع می‌باشد ارائه و نرخ عوارض در کل آزادراه های کشور از طریق آن تعیین گردید. در این مدل، برخی از مولفه های هزینه تحت بررسی قرار داده نشده و فقط به محاسبه مولفه های مهم پرداخته شده است. در مدل جامع کل مولفه ها در نظر گرفته می شوند، امَا در روش تعدیل یافته برخی از موارد بسته به اینکه گردانندگان دولتی یا خصوصی باشند، کنار گذاشته شدند. تعیین مقادیر عوارض برای آزادراه جدیدی که کلیه اطلاعات آن موجود می باشد باتوجه به مدل، به آسانی قابل پیاده سازی است. به عنوان نمونه در این پروژه، مدل پیشنهادی برای آزادراه تازه افتتاح شده قزوین-رشت پیاده شده و نتایج آن نشان داده شده است. برای سایر آزادراه های موجود دیگر نیز می-توان اطلاعات دقیق آنها را محاسبه نمود و مقادیر عوارض وسایل نقلیه را محاسبه نمود. در این پروژه، برای 4 آزادراه این اطلاعات جمع آوری شده و مقادیر عوارض وسایل نقلیه مختلف محاسبه شد. برای بقیه آزادراهها نیز مقادیر پارامترهای مدل با استفاده از متوسط این 4 آزادراه بدست آورده شد. نتایج أخذ شده نشان از پایین بودن میزان عوارض دریافتی از رانندگان وسایل نقلیه مختلف در اغلب آزادراهها می‌باشد. به نحویکه میزان فعلی عوارض در بیشتر موارد مابین 10 الی 30 درصد مقادیر واقعی (محاسبه شده توسط مدل) می‌باشد.