برآورد میزان هزینه- فایده حاصل از حمل و نقل ریلی بار در مسیر پاکستان- ایران

توسعه حمل و نقل ریلی بار در مسیر ایران- پاکستان مستلزم احداث مسیر ریلی بم- زاهدان و اتصال این دو شهر به شبکه سراسری ریلی می باشد. از این طریق، مسیر ریلی ایران به مسیر ریلی کشورهای پاکستان، هند و جنوب شرق آسیا متصل شده و اتصال ریلی این کشورها به اروپا برقرار خواهد شد. در مطالعه حاضر، پس از انعکاس وضعیت موجود حمل و نقل بار در مسیر ایران- پاکستان از نظر امکانات و میزان حمل بار، تقاضای حمل بار در مسیر ریلی ایران- پاکستان (در شرایط اتصال محور بم- زاهدان و بعبارتی تکمیل مسیر ریلی ایران- پاکستان) با استفاده از آمار جمع آوری شده و بکمک تکنیک-های مختلف برآورد شده است. با تکمیل مسیر ریلی بم- زاهدان و اتصال این دو شهر به شبکه سراسری ریلی و از این طریق، اتصال ریلی کشورهای پاکستان، هند و جنوب شرق آسیا به ایران و اروپا، امکان جذب بار به این مسیر ریلی برای کشورمان، در دو حوزه بار داخلی و بین المللی بوجود خواهد آمد. با توجه به قرار گرفتن بخش مهمی از محور بم- زاهدان در استان سیستان و بلوچستان و موقعیت جغرافیایی استان سیستان و بلوچستان در بین دیگر استان های ایران (در بخش منتهی الیهی جنوب شرق ایران)، مسیر ریلی بم- زاهدان در حوزه داخلی، تنها ارتباط ریلی استان سیستان و بلوچستان را با دیگر استان های ایران فراهم خواهد ساخت و برای هیچ استان دیگری از کشور ارتباط ریلی جدیدی (بجز با استان سیستان و بلوچستان) ایجاد نمی نماید. مسیر ریلی بم- زاهدان، اتصال ریلی استان سیستان و بلوچستان (به مرکزیت زاهدان) را با 17 استان که هم اکنون به شبکه ریلی کشور متصل هستند، برقرار خواهد کرد. همچنین با تکمیل دیگر طرح های در حال ساخت خطوط ریلی، 5 استان دیگر کشور قادر خواهند بود با استان سیستان و بلوچستان، تبادل ریلی بار داشته باشند. در این میان با توجه به طولانی بودن بیش از حد مسیر ریلی نسبت به مسیر جاده ای، انتظار می رود تنها 14 استان با استان سیستان و بلوچستان تبادل ریلی بار داشته باشند. برای برآورد میزان بار قابل جذب داخلی به محور ریلی بم- زاهدان، تبادل بار بین استان سیستان و بلوچستان و 14 استان مورد نظر مورد بررسی قرار گرفت و به کمک مدل مطلوبیت جابجایی بار، میزان بار جذب شونده به مسیر ریلی بم- زاهدان برای دوره 30 ساله عمر طرح برآورد گردید. خط ریلی بم- زاهدان، در مسیر خود در داخل استان سیستان و بلوچستان در حد فاصل بم تا زاهدان و برعکس، از نزدیکی هیچ شهری که جمعیت قابل ملاحظه ای داشته باشد، عبور نمی نماید و لذا هیچگونه بار درون استانی قابل جذب به مسیر ریلی بم- زاهدان، پیش بینی نمی شود. همچنین در حوزه داخلی، طرح های مهم صنعتی و معدنی استان سیستان و بلوچستان (بویژه در شهرستان زاهدان و در حد فاصل کوتاه از مسیر ریلی) می توانند با دریافت انشعاب از مسیر ریلی بم- زاهدان، تقاضای بار قابل توجهی را به این مسیر القا نمایند. مهمترین طرح های صنعتی و معدنی در استان سیستان و بلوچستان با مشخصات مذکور شناسایی شده و میزان بار جذب شونده از آنها به مسیر ریلی بم- زاهدان برآورد گردیده است. میزان بار بین المللی قابل جذب به مسیر ریلی بم- زاهدان، در دو بخش بارهای صادراتی- وارداتی و بارهای ترانزیتی، قابل دسته بندی و بررسی می-باشد. با توجه به امتداد مسیر ریلی بم- زاهدان تا مرز میرجاوه در ایران و از آنجا تا مرز تفتان در کشور پاکستان و کویته در پاکستان و دهلی نو در هندوستان، جذب بار صادراتی- وارداتی برای مسیر ریلی بم- زاهدان، از طریق مرز ریلی میرجاوه و به مقصد یا از مبدا کشورهای پاکستان و هندوستان، امکان پذیر خواهد بود. جهت برآورد میزان بار جذب شونده صادراتی- وارداتی عملکرد چند سال گذشته صادرات- واردات بار بین ایران و کشورهای پاکستان و هند، در سه بخش ریلی، جاده ای و دریایی، مورد بررسی قرار گرفت. با دانستن حجم بار جابجا شده بین ایران و دو کشور مذکور در سه بخش ریلی، جاده ای و دریایی، و اخذ اطلاعات تعرفه ها و زمان جابجایی بار در هر یک از مدهای فوق، از مدل مطلوبیت جابجایی بار جهت تعیین نرخ جذب بار و میزان بار جذب شونده به مسیر ریلی استفاده گردید. مجموعه بارهای ترانزیتی قابل جذب به مسیر بم- زاهدان، از نوع بارهای القایی به این مسیر می-باشند که پیش از این، از دیگر مرزهای جاده ای و دریایی کشور، عبور می کردند. در این خصوص، با توجه به آمار و ارقام مطرح شده در خصوص عملکرد ترانزیتی کشور و با توجه به مسیرهای موجود بین کشورهای شبه قاره هند و پاکستان با کشورهای غرب و جنوب غرب آسیا و اروپا، می توان پی برد که (بجز سهم کنونی مرز میرجاوه) بارهای القایی قابل جذب به مسیر بم- زاهدان را بارهایی تشکیل می دهند که از بنادر مهم جنوبی کشور، از جمله بندر امام خمینی و بویژه بندر شهید رجایی، وارد کشور شده یا از آنها خارج می شوند. در این بخش نیز با تعیین حجم بار ترانزیتی زمینی و ریلی جابجا شده بین مرز میر جاوه، بندر امام خمینی و بندر شهید رجایی با مرزهای شمالی و شمال غربی کشور، و دانستن اطلاعات تعرفه ها و زمان جابجایی بار در مسیرهای مختلف، نرخ جذب بار و میزان بار جذب شونده ترانزیتی به مسیر ریلی برآورد گردید. بندر گوادر در منتهی الیه جنوب غربی پاکستان ، دارای موقعیت ویژه ای جهت حمل بارهای بین المللی می باشد. توسعه این بندر در زمینی به وسعت 18 هزار و 600 هکتار آغاز شده است. شرکت های بزرگ بین‌المللی کار تکمیل و به بهره‌برداری رساندن طرح توسعه گوادر را در 3 فاز برعهده گرفته اند. شهرک نفتی گوادر قرار است در وسعت 1000 هکتاری با هزینه 40 میلیارد دلاری در دو مرحله توسط چینی ها ساخته شود. در مرحله نخست کارخانه پتروشیمی با هزینه حدود 12 تا 13 میلیارد دلار به مدت 3 سال اجرایی می شود و سالانه بیش از 10 میلیون تن مواد نفتی تصفیه می شود. ظرفیت این طرح در فاز دوم به حدود 60 میلیون تن مواد پتروشیمی خواهد رسید. واضح است که ایجاد تسهیلات و زیرساخت ترانزیت بار تولیدی در گوادر از مسیر ایران، می تواند منافع قابل توجهی را برای ایرا

کلیدواژه ها:

ارزیابی ، حمل و نقل ریلی