بررسی ساز و کار ارایه خدمات تامین اجتماعی در کشورهای منتخب با تاکید بر مستمری های بازنشستگی
نسخه کامل طرح پژوهشی منتشر نشده است و در دسترس نیست.
- من نویسنده این مقاله هستم
استخراج به نرم افزارهای پژوهشی:
چکیده طرح پژوهشی:
تعیین یک ساختار مناسب و منسجم برای نظام چندلایه ی تامین اجتماعی، نیازمند مشارکت تمامی بخش ها در تدوین و اجرای این ساختار بوده و نقش بخش خصوصی در تکامل این مجموعه غیر قابل انکار است. شرکت های بیمه بازرگانی یکی از عمده موسساتی هستند که در زمینه بیمه های مستمری، درمان و حوادث در حال فعالیت هستند و در تمامی دنیا در کنار بخش های اجتماعی مشغول ارایه خدمات پایه، جایگزین و یا مکمل در حوزههای مشترک می باشند. شناخت سازوکار ارایه خدمات تامین اجتماعی و همچنین طرح های مختلف در دنیای کنونی ضرورتی بیبدیل جهت توسعه و پیشرفت در این زمینه می باشد.
این مطالعه با هدف شناسایی ساختار ارایه مستمری های بازنشستگی در سیستم تامین اجتماعی کشورها در بخش دولتی و خصوصی انجام پذیرفت. این تحقیق یک مطالعه تطبیقی - مقایسه ای و از نوع توصیفی می باشد که با استفاده از داده های کتابخانه ای، منابع علمی معتبر و تجارب منتشر شده شرکت های بیمه بازرگانی و سازمان های بیمه اجتماعی کشورهای منتخب، سازمان بهداشت جهانی و بانک جهانی انجام گردید.
در این راستا ساختار ارایه خدمات تامین اجتماعی بیش از 25 کشور از نقاط مختلف جهان با تاکید بر طرح های مستمری بازنشستگی مورد مطالعه قرار گرفته و نتایج به دست آمده در قالبی مشخص طبقه بندی گردیدند.
بررسی ساختار تامین اجتماعی در ایران حاکی از آن است که بهطور کلی دو صندوق دولتی (صندوق بازنشستگی کشوری و تامین اجتماعی نیروهای مسلح) و یک صندوق غیردولتی (صندوق تامین اجتماعی) بخش عمده جمعیت را تحت پوشش دارند که از میان آنها صندوق تامین اجتماعی بهعنوان بزرگترین نهاد بیمه ای کشور بیشترین سهم از جمعیت کشور را هم بهلحاظ کمی و هم به لحاظ تنوع شغلی همراه با خدمات متنوع تحت پوشش خود قرار داده است. در کنار سه صندوق بزرگ بازنشستگی و بیمه ای، نزدیک به 20 صندوق بیمه و بازنشستگی اختصاصی دیگر نیز وجود دارند که با تحت پوشش قراردادن کارکنان واحدهای دولتی خاصی تشکیل یافته اند که در حال حاضر نیز فعالیت دارند. صندوقهای بازنشستگی کارکنان بانک ها، صندوق بازنشستگی بانک مرکزی، صندوق بازنشستگی بیمه مرکزی، صندوق بازنشستگی و رفاه کارکنان صنعت نفت، صندوق بازنشستگی شرکت مخابرات ایران، صندوق بازنشستگی شهرداری تهران، صندوق بازنشستگی فولاد، صندوق بازنشستگی جهاد کشاورزی و غیره از جمله این صندوقها می باشند. تمامی صندوق های مذکور غیر خصوصی بوده و فعالیت بخش خصوصی در امر مستمری های بازنشستگی فقط معطوف به مستمری های اختیاری شخصی شرکت های بیمه بازرگانی می باشد که عملا تا کنون محصولی با این عنوان و ویژگی در بخش بیمه های بازرگانی کشور ارایه نشده است. نتایج بررسی طرحهای بازنشستگی در کشورهای منتخب طبق اهداف مطالعه به شرح زیر ارایه گردیده است:
- ارزیابی طرح های بازنشستگی
- ساختار مدیریت طر ح های بازنشستگی
- ارزیابی حجم مستمری های پرداخت شده
- مقایسه طرح های بازنشستگی
- نظارت بر طرح های بازنشستگی
پیش گفتار طرح پژوهشی
تعیین یک ساختار مناسب و منسجم برای نظام چندلایه ی تامین اجتماعی، نیازمند مشارکت تمامی بخش ها در تدوین و اجرای این ساختار بوده و نقش بخش خصوصی در تکامل این مجموعه غیر قابل انکار است. شرکت های بیمه بازرگانی یکی از عمده موسساتی هستند که در زمینه بیمه های مستمری، درمان و حوادث در حال فعالیت هستند و در تمامی دنیا در کنار بخش های اجتماعی مشغول ارایه خدمات پایه، جایگزین و یا مکمل در حوزههای مشترک می باشند. شناخت سازوکار ارایه خدمات تامین اجتماعی و همچنین طرح های مختلف در دنیای کنونی ضرورتی بیبدیل جهت توسعه و پیشرفت در این زمینه می باشد.
این مطالعه با هدف شناسایی ساختار ارایه مستمری های بازنشستگی در سیستم تامین اجتماعی کشورها در بخش دولتی و خصوصی انجام پذیرفت. این تحقیق یک مطالعه تطبیقی - مقایسه ای و از نوع توصیفی می باشد که با استفاده از داده های کتابخانه ای، منابع علمی معتبر و تجارب منتشر شده شرکت های بیمه بازرگانی و سازمان های بیمه اجتماعی کشورهای منتخب، سازمان بهداشت جهانی و بانک جهانی انجام گردید.
در این راستا ساختار ارایه خدمات تامین اجتماعی بیش از 25 کشور از نقاط مختلف جهان با تاکید بر طرح های مستمری بازنشستگی مورد مطالعه قرار گرفته و نتایج به دست آمده در قالبی مشخص طبقه بندی گردیدند.
بررسی ساختار تامین اجتماعی در ایران حاکی از آن است که بهطور کلی دو صندوق دولتی (صندوق بازنشستگی کشوری و تامین اجتماعی نیروهای مسلح) و یک صندوق غیردولتی (صندوق تامین اجتماعی) بخش عمده جمعیت را تحت پوشش دارند که از میان آنها صندوق تامین اجتماعی بهعنوان بزرگترین نهاد بیمه ای کشور بیشترین سهم از جمعیت کشور را هم بهلحاظ کمی و هم به لحاظ تنوع شغلی همراه با خدمات متنوع تحت پوشش خود قرار داده است. در کنار سه صندوق بزرگ بازنشستگی و بیمه ای، نزدیک به 20 صندوق بیمه و بازنشستگی اختصاصی دیگر نیز وجود دارند که با تحت پوشش قراردادن کارکنان واحدهای دولتی خاصی تشکیل یافته اند که در حال حاضر نیز فعالیت دارند. صندوقهای بازنشستگی کارکنان بانک ها، صندوق بازنشستگی بانک مرکزی، صندوق بازنشستگی بیمه مرکزی، صندوق بازنشستگی و رفاه کارکنان صنعت نفت، صندوق بازنشستگی شرکت مخابرات ایران، صندوق بازنشستگی شهرداری تهران، صندوق بازنشستگی فولاد، صندوق بازنشستگی جهاد کشاورزی و غیره از جمله این صندوقها می باشند. تمامی صندوق های مذکور غیر خصوصی بوده و فعالیت بخش خصوصی در امر مستمری های بازنشستگی فقط معطوف به مستمری های اختیاری شخصی شرکت های بیمه بازرگانی می باشد که عملا تا کنون محصولی با این عنوان و ویژگی در بخش بیمه های بازرگانی کشور ارایه نشده است. نتایج بررسی طرحهای بازنشستگی در کشورهای منتخب طبق اهداف مطالعه به شرح زیر ارایه گردیده است:
- ارزیابی طرح های بازنشستگی
نتایج تحقیق در زمینه طرح های بازنشستگی حاکی از این بود که در اکثر کشورهای دنیا بخش دولتی به صورت اجباری به پوشش شاغلین جامعه میپردازد و اغلب در اکثر کشورها دولتها براساس سیستم مزایای معین ( Defined Benefits ) عمل می کنند.
طبق بررسی کلی کشورهای جهان (193 کشور)، در مجموع 81 کشور از لایه صفر سیستم بازنشستگی (لایه بازتوزیعی حمایتی دولتی) استفاده میکنند. 151 کشور از لایه اول (بازنشستگی اجباری تحت مدیریت دولت) برای حمایت از نیروی انسانی و جامعه استفاده می کنند. و همچنین در 32 کشور جهان مدیریت خدمات بازنشستگی به بخش خصوصی سپرده شده که عضویت در آنها اجباری می باشد که البته در کشورهای پر درآمد عضو سازمان همکاری توسعه فقط 3 کشور از 24 کشور توسعه یافته از این سیستم (لایه دوم: بیمه های اجباری خصوصی) استفاده مینمایند.
- ساختار مدیریت طر ح های بازنشستگی
نتایج بررسی ساختار مدیریت خدمات اجتماعی توسط بخش دولتی، اجتماعی و خصوصی در کشورهای منتخب اعم از مدل فعالیت و همچنین نحوه چینش لایه های تامین اجتماعی در نظام چندلایه کشورهای منتخب حاکی از آن بود که خدمات بازنشستگی در اکثر کشورهای مورد بررسی در لایه اول به صورت اجباری و با مدیریت دولت ارایه میگردند و فقط در چهار کشور سوید، استرالیا، هلند و سوییس تامین خدمات بازنشستگی برای بخشی از افراد جامعه به صورت اجباری به بخش خصوصی سپرده شده است.
یافته های تحقیق حاکی از آن بود که بیشترین پوشش جمعیت در کشورهای منتخب در بخش طرح های بازنشستگی اجباری خصوصی به ترتیب مربوط به سوید، هلند و شیلی می باشد. همچنین بیشترین پوشش طرح های مستمری بازنشستگی خصوصی اختیاری به ترتیب مربوط به آلمان، آمریکا، انگلستان و اتریش است.
- ارزیابی حجم مستمری های پرداخت شده
طبق نتایج ارایه شده، از سال 2001 میانگین هزینه های جهانی برای مستمری های بازنشستگی رو به افزایش بوده است و به طور کلی این طرح ها رو گسترش بوده اند. این روند توسعه پس از سال های 2008 شیب بیشتری داشته است.
بررسی هزینه های صرف شده سیستم های بازنشستگی در بخش دولتی و خصوصی نشان داد که در تمامی کشورهای مورد مطالعه به جز لهستان، بخش خصوصی در کنار بخش دولتی به ارایه طرح های مستمری بازنشستگی می پردازد. میزان این ارایه کشور به کشور متفاوت بوده و به ترتیب در کشورهای فنلاند، سوییس، هلند و بریتانیا بیشترین میزان می باشد.
نتایج حاکی از آن بود که یکی از عمده مسایل توسعه طرح های مستمری بازنشستگی در کشورهای مختلف که در متون مرتبط نیز به کرات به آن اشاره شده است مشوق های در نظر گرفته شده برای این طرح ها در بخش خصوصی می باشد. یکی از مهمترین این مشوق ها، معافیت های مالیاتی می باشد. براساس ارزیابی میزان معافیت های مالیاتی جهت توسعه طرح های مستمری بازنشستگی، همه کشورهای مورد مطالعه برای توسعه طرح های بازنشستگی خصوصی معافیت هایی را در نظر گرفته اند. به ترتیب بیشترین میزان معافیت مالیاتی مربوط به کشورهای جمهوری چک، آلمان، کانادا، فرانسه، نروژ و انگلستان می باشد.
- مقایسه طرح های بازنشستگی
مقایسه تعداد طرح های خصوصی مستمری بازنشستگی به تفکیک اجباری و اختیاری بودن و همچنین شغلی و شخصی بودن نشان داد که بیشترین تعداد طرح های خصوصی مستمری بازنشستگی در کشورهای مورد مطالعه مربوط به دانمارک، استرالیا، هلند، سوید و فنلاند می باشد. طبق نتایج، تعداد زیادی از طرح های خصوصی مستمری بازنشستگی در کشورهای مورد مطالعه شغلی می باشد. به طور میانگین معادل 65 درصد از طرح های مستمری بازنشستگی خصوصی شغلی و 35 درصد شخصی است. همچنین نتایج نشان دهنده این است که اکثر طرح های مستمری بازنشستگی ارایه شده در بخش خصوصی کشورهای مورد مطالعه اختیاری هستند. به طور میانگین 74 درصد از طرح ها اختیاری و 26 درصد اجباری می باشند.
بررسی طرح های مستمری ارایه شده در کشورهای مورد مطالعه نشان داد که به طور میانگین 37 درصد طرح های مستمری بازنشستگی در کشورهای مورد مطالعه متعلق به شرکت های بیمه بازرگانی می باشد. در این بین، بیشترین تعداد مربوط به یونان، هلند، فرانسه، سوید و کره می باشد.
طبقه بندی ساختار ارایه مستمری های بازنشستگی در کشورهای مورد مطالعه نشان داد که کشورها الگوهای متفاوتی جهت ارایه مستمری های بازنشستگی در بخش خصوصی خود در پیش گرفته اند. طرح های مستمری بازنشستگی خصوصی در کشورهای سوییس، ترکیه، ژاپن، شیلی همگی صندوق محور می باشند و سازوکار آنها مبتنی بر صندوق های بازنشستگی است. در کشورهای فرانسه، سوید، کره، اسپانیا و ایتالیا شرکت های بیمه بازرگانی نقش پررنگی در ارایه مستمری های بازنشستگی دارند. در کشور کانادا و آمریکا سیستم بانکی نقش موثری در ارایه این طرح ها داشته و کشورهای ایتالیا، اسپانیا و کانادا تنها کشورهایی از کشورهای مورد مطالعه هستند که اجازه ی استفاده از سیستم ذخایر دفتری را به بخش خصوصی خود داده اند.
بیشترین تعداد طرح های خصوصی مستمری بازنشستگی در کشورهای مورد مطالعه که توسط بیمه های بازرگانی ارایه می گردد مربوط به یونان و هلند می باشد. همچنین کشورهای ژاپن و ترکیه نیز طرحی مبتنی بر قرارداد بیمه ندارند. تعداد زیادی از طرح های خصوصی مستمری بازنشستگی در کشورهای مورد مطالعه ارایه شده توسط بیمه های بازرگانی، اختیاری می باشد. به طور میانگین معادل 86 درصد از طرح های مستمری بازنشستگی خصوصی اختیاری و 14 درصد اجباری است. همچنین به طور میانگین معادل 63 درصد از طرح های مستمری بازنشستگی خصوصی شخصی و 37 درصد مبتنی بر شغل می باشد.
بر اساس نتایج به دست آمده، در اغلب کشورها وضعیت متقاضی جهت اعطای مجوز فعالیت، بررسی های دوره ای در محل و مبتنی بر اطلاعات منتشر شده، مدیریت ریسک و همچنین وضعیت توانگری موسسات ارایه دهنده مستمری های بازنشستگی جهت تضمین منافع ذینفعان بررسی و کنترل می گردد همچنین الگوی استفاده از این ابزارها وابسته به نوع طرح موجود و همچنین وضعیت سیاسی اجتماعی و نظام تامین اجتماعی آن کشور می باشد.
نکته حایز اهمیت در ارایه طرحهای بازنشستگی و بیمه های طولانی مدت، وجود ساختار نظارتی و مدیریت شفاف این منابع به علت تغییرات سازمانی، جمعیتی و ساختاری می باشد. در اکثر کشورها، نظارت و مدیریت ارایه پوشش های حداقلی برای تضمین درآمدهای دوره بازنشستگی و از کار افتادگی و سایر مستمری ها توسط دولت انجام می پذیرد.
در تمامی کشورها متولی ارایه خدمات تامین اجتماعی دولت و حاکمیت آن کشور بوده و بر اساس شرایط مختلف اجرا و ارایه این خدمات ممکن است در همان بخش و یا بخش خصوصی انجام گیرد. بر این اساس و با توجه به ماهیت بلند مدت بودن تعهدات (مستمریهای بازنشستگی، ازکار افتادگی، بازماندگی و ...) نظارت بر این طرح ها در تمامی کشورها توسط سازمانی دولتی انجام می گیرد. در اکثر کشورها نهاد ناظر طرحهای ارایه شده در بخش اجتماعی با بخش خصوصی متفاوت می باشد. دراغلب کشورها نظارت کلان بر طرحهای بازنشستگی بر عهده وزارت خانه های کار، اقتصاد و یا سلامت می باشد.
در اغلب کشورهای مورد مطالعه نهادی دولتی به طور اختصاصی بر طرحهای بازنشستگی نظارت می کند. از این جمله می توان به اتحادیه صندوق های بازنشستگی در ژاپن، اداره فدرال نظارت مالی( BaFin ) در آلمان، سازمان کنترل احتیاطی در فرانسه، هیات اداری منطقه استکهلم در سوید، دپارتمان خزانه داری و مرکز پایش طرح های مستمری در ترکیه، صندوق حمایت از مستمری ها در انگلستان و شرکت تضمین مزایای بازنشستگی در آمریکا اشاره کرد. این سازمان ها در کنار بخش های اصلی حاکم در کشور (وزارت خانه های متولی ارایه خدمات تامین اجتماعی که اغلب نظارتی کلان بر این طرح ها دارند.) به نظارت اختصاصی و فنی بر طرحهای بازنشستگی می پردازند. وجود چنین نهادی با توجه به بحران موجود در صندوق های بازنشستگی و همچنین مصوبه مجلس شورای اسلامی در راستای تاسیس صندوق های بازنشستگی غیر دولتی در صورت تضمین تعهدات، بسیار ضروری می نماید.
در کل با توجه به مسیولیت برخی نهادهای ناظر طرحهای بازنشستگی (برای مثال نهاد نظارت مالی در آلمان) بر نظارت توآم بر شرکت های بیمه و همچنین طرحهای بازنشستگی و همچنین ابزارهای نظارتی مورد استفاده در نهادهای ناظر به نظر می رسد، بیمه مرکزی جمهوری اسلامی ایران مناسب ترین نهاد جهت نظارت و کنترل صندوق های بازنشستگی صنفی و همچنین صندوق های غیردولتی ارایه دهنده خدمات بازنشستگی در کشور باشد.
نویسندگان