بحثی در باب پیشینه وزن الابرار

اوزان مشهور و رایج قالب مثنوی را هفت وزن دانسته اند و یکی از خوش آهنگ ترین و مطبوع ترین آنها وزن (فاعلاتن فعلاتن فعلن / بحر رمل مسدس مخبون محذوف) است. این وزن هرچند در گروه هفتگانه اوزان مثنوی جای دارد ام به پیشینه و کاربرد آن کمتر توجه شده است و شعرای فارسی نیز تا عصر جامی، در آن، بسیار اندک طبع آزمایی نمودهاند. همین موضوع باعث شده که بعضی گمان برند جامی با سرودن سبحه الابرار در این وزن، بر همه مثنوی گویان تقدم دارد. نگارنده با این سوال که نخستین مثنوی در وزن سبحه الابرار، فاعلاتن فعلاتن فعلن، از آنکیست باب مطالعه ای مختصر را گشود و بدین نتیجه رسید که امیرخسرو دهلوی نخستین شاعری است که این وزن را به کار برده و بخشی از مثنوی نه سپهر را در این وزن سروده است. سپس دریافت که خود جامی هم در مقدمه هفت اورنگ بدین امر اذعان دارد منتها چون جامیاولین شاعری است که یک مثنوی را مستقلا در این وزن گفته است،ظاهرا و به طور ضمنی خود را مقدم میداند و اگر چنین منظوری داشته باشد به هیچ روی صواب نیست. افزون بر اینها نگارنده در حین مطالعه، با مثنویها و منظومه هایی در همین وزن روبه رو گشت که تعدادی از آنها را در این مقاله معرفی مینماید و برای نمونه ابیاتی از آنها ارائه میدهد.

کلیدواژه ها:

سبحه الابرار ، وزن ، نه سپهر ، امیرخسرو دهلوی.