امکان سنجی تعامل با سوژه ی مقاوم به تغییر: تحلیلی میان رشته ای در زمینه روش تدریس از منظر جامعه شناسی، رفتارشناسی و روان کاوی

دکتر محمدرضا ابری 

استاد مرکز آموزش های تخصصی دانشگاه شهید بهشتی

تذکر: این مقاله به نحو مصداقی در حوزه تعاملات با اجزای مجری آموزش و پرورش است.

 
چکیده
در عصر حاضر می توان اذعان داشت که روش اگر جایگاهی بیشتر از خود موضوع نداشته باشد موقعیت کم تر نیز نخواهد داشت؛ بنابراین در تعاملات افراد یکی از چالش برانگیزترین موقعیت ها مواجهه با فردی است که صراحتا اظهار می دارد: «من روش خود را تغییر نمی دهم». این مقاله با رویکردی تحلیلی–انتقادی و با تکیه بر یافته های نوین علوم اجتماعی و روان کاوی، نشان می دهد که چنین گزاره ای نه صرفا یک موضع عقلانی، بلکه اغلب بیانگر ساختار روانی خاص، موقعیت هویتی تثبیت شده و الگوی رفتاری دفاعی است. مقاله استدلال می کند که تعامل با این سوژه، در معنای کلاسیک آن، غالبا ناکارآمد است؛ اما امکان مداخله غیرمستقیم، بازچینش موقعیت ارتباطی و تغییر سطح کنش متقابل همچنان وجود دارد.

۱. صورت بندی مساله در جامعه شناسی کنش
از منظر جامعه شناسی کنش، گزاره «من روش خود را تغییر نمی دهم» نوعی کنش گفتاری تثبیت کننده هویت است. این جمله نه برای انتقال اطلاعات، بلکه برای مسدودسازی میدان تعامل بیان می شود (Bourdieu, 1991, p. 109).
در این معنا، فرد در حال دفاع از سرمایه نمادین خود است و تغییر را معادل تهدید منزلت، اقتدار یا انسجام هویتی تلقی می کند.
مطالعات جدید در جامعه شناسی آموزش نشان می دهد که مقاومت به تغییر، بیش از آن که شناختی باشد، ساختاری و موقعیتی است (Giddens, 2018, p. 74).

۲. رفتارشناسی مقاومت: از انعطاف ناپذیری تا سوگیری شناختی
در رفتارشناسی معاصر، این نوع موضع گیری با مفاهیمی چون Cognitive Rigidity, Status Quo Bias, Psychological Reactance
تبیین می شود (Kahneman, 2011, p. 236).
یافته های تجربی نشان می دهد هرچه فشار برای تغییر مستقیم بیشتر شود، احتمال پافشاری فرد بر موضع خود افزایش می یابد.
بنابراین، تعامل مستقیم و اقناعی در این شرایط غالبا نتیجه معکوس دارد.

۳. تحلیل روان کاوانه: «من روش خود را تغییر نمی دهم» به مثابه نشانه
در روان کاوی، این گزاره را باید نه در سطح محتوا، بلکه در سطح نشانه (Symptom)تحلیل کرد.

۳–۱. خوانش فرویدی
از منظر فروید، مقاومت به تغییر یکی از اشکال کلاسیک مکانیزم دفاعی Ego است که در برابر اضطراب ناشی از فروپاشی تعادل روانی فعال می شود (Freud, 1937, p. 254).

۳–۲. خوانش لاکانی
در تحلیل لاکان، «من روش خود را تغییر نمی دهم» دلالت بر تثبیت سوژه در یک دال خاص و ترس از فقدان جایگاه در نظم نمادین
دارد (Lacan, 1966, p. 301).
در این معنا سوژه از تغییر نمی ترسد، از «بی نام شدن» می ترسد.

۴. تحلیل تبادلی: والد، بالغ، کودک
بر اساس نظریه تحلیل تبادلی اریک برن، این موضع گیری اغلب از یکی از دو حالت صادر می شود:
الف_والد انتقادی(منظور شخصیت والدینی است)
- جملات قطعی
- عدم تحمل ابهام
- اقتدارگرایی شناختی
(Berne, 1964, p. 88)

ب_کودک لجباز (Rebellious Child)(منظور شخصیت کودکی است)
- مقاومت هیجانی
- دفاع در برابر کنترل
- واکنش محور بودن
بنابراین، تعامل زمانی ممکن است که به سطح بالغ–بالغ منتقل شود.

۵. پیامدهای آموزشی و تربیتی (والدینی، بالغی، کودکی)
مطالعات جدید در حوزه آموزش و فرزندپروری نشان می دهد افرادی که موضع «من روش خود را تغییر نمی دهم» دارند، بیشترین تعارض را با کودکان و نوجوانان تجربه می کنند و ناخواسته الگوی خشک رفتاری و انعطاف ناپذیری هیجانی را بازتولید می کنند (Baumrind, 2013, p. 57). در مقابل، تغییر چارچوب تعامل، کاهش تقابل مستقیم و استفاده از زبان تجربه به جای زبان دستور امکان اثرگذاری غیرمستقیم را فراهم می کند.

استنتاج 

اظهار «من روش خود را تغییر نمی دهم» یک موضع ساده نیست، بلکه نشانه ای روانی، کنشی اجتماعی و دفاعی هویتی است. علم معاصر نشان می دهد که انتظار تعامل کلاسیک با چنین سوژه ای، خطای روش شناختی است. آن چه ممکن و موثر است، بازطراحی رابطه، جابه جایی سطح تعامل و خروج از تقابل والد–کودک به سمت تعامل بالغ–بالغ است و به تعبیر فخرالمحققین جنید بغدادی: صادق هر لحظه به چهل حال درآید، کاذب چهل سال به یک حال بماند.

منابع
- Berne, E. (1964). *Games People Play*.
- Bourdieu, P. (1991). *Language and Symbolic Power*.
- Freud, S. (1937). *Analysis Terminable and Interminable*.
- Giddens, A. (2018). *The Constitution of Society*.
- Kahneman, D. (2011). *Thinking, Fast and Slow*.
- Lacan, J. (1966). *Écrits*.
- Baumrind, D. (2013). *Authoritative Parenting Revisited*.

هرگونه استفاده از مقاله بدون ذکر منبع ممنوع و سبب ایجاد مسئولیت برای استفاده کننده می باشد.