تبیین دستگاه منطقی-فلسفی نزد متاخرین مشائی با محوریت آثار حکیم محقق اثیرالدین ابهری (ره)

پژوهش حاضر به بازسازی و تحلیل دستگاه منطقی–فلسفی مشاء متاخر در اندیشه حکیم محقق اثیرالدین ابهری اختصاص دارد، فیلسوفی که در قرن هفتم هجری نقش تعیین کننده ای در استمرار، بازسازی و نظام مندی سنت مشائی ایفا کرده است. فلسفه اسلامی، به ویژه سنت مشائی، دستگاهی جامع و منسجم در حوزه های منطق، طبیعیات، الهیات و علم النفس ارائه می دهد که از آغاز با ابن سینا به اوج رسید و در قرون ششم و هفتم با مجموعه ای از چالش های کلامی، اشراقی و عرفانی مواجه شد. این شرایط سبب شد که مشاء متاخر شکل گیرد و ابهری به عنوان برجسته ترین فیلسوف این جریان، با وفاداری به روش برهانی و سنت سینوی، دستگاه فلسفی را بازسازی و بازتعریف کند. پژوهش حاضر با تمرکز بر آثار شاخص او، به ویژه زبده الاسرار، هدایه الحکمه، تلخیص الحقایق، کشف الحقائق و منتهی الافکار، قصد دارد انسجام، نوآوری و نسبت آن با سنت سینوی را آشکار سازد. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی-تحلیلی و تطبیقی است. پژوهش با تفکیک چهار حوزه اصلی فلسفه ابهری، ابتدا ساختار مفهومی و محتوایی آثار او استخراج می شود و سپس با روش تحلیل مفهومی و مقایسه تطبیقی با منابع مشائی متقدم مانند ابن سینا، فارابی و نقدهای کلامی فخررازی بررسی می گردد. این روش امکان می دهد تا نه تنها ساختار دستگاه منطقی–فلسفی ابهری تبیین شود، بلکه جایگاه او در سیر تطور مشاء و نقش او در شکل دهی مشاء متاخر نیز مشخص گردد. اهداف پژوهش شامل بازسازی نظام فلسفی ابهری، بررسی مختصات منطق مشائی، طبیعیات، الهیات و علم النفس و تحلیل انسجام درونی و نوآوری های او در پاسخ به نقدهای کلامی و تحولات فکری عصرش است. پژوهش می کوشد نشان دهد که ابهری نه صرفا شارح سنت سینوی، بلکه فیلسوفی نظام پرداز بوده که با بازآفرینی دستگاه مشائی، آن را در برابر موج های فکری جدید مقاوم و قابل تدریس کرده است. نتایج پژوهش نشان می دهد که آثار ابهری از انسجام منطقی و ساختاری بالایی برخوردارند و در حوزه منطق، با نوآوری هایی در نظریه قضایا و قیاس، سیستم مدرسه ای دقیق و تحلیلی ایجاد کرده است. در طبیعیات، الهیات و علم النفس نیز با بازسازی مفاهیم بنیادین و پاسخ به نقدهای فخررازی، دستگاه فلسفی مشاء متاخر را به صورت یک منظومه یکپارچه ارائه می دهد. ساختار پژوهش در پنج فصل تنظیم شده است: فصل اول به کلیات پژوهش و چارچوب نظری اختصاص دارد؛ فصل دوم سیر تطور مشاء و جایگاه ابهری را بررسی می کند؛ فصل سوم دستگاه منطقی مشاء متاخر نزد ابهری را تحلیل می کند؛ فصل چهارم به بررسی طبیعیات، الهیات و علم النفس اختصاص دارد؛ و فصل پنجم به جمع بندی نتایج، تحلیل انسجام دستگاه فلسفی و ارائه پیشنهادها برای پژوهش های آینده می پردازد. بدین ترتیب، پژوهش حاضر تصویری جامع و نظام مند از فلسفه مشاء متاخر و جایگاه اثرگذار ابهری در آن ارائه می دهد.

کلیدواژه ها:

اثیرالدین ابهری ، مشاء متاخر ، دوره نوزایی ، روش فلسفی سینوی ، فخرالدین رازی ، دوران هجمه ، تطور حکمت مشاء.