تحلیل محتوایی و بصری آثار چوبی امام زاده های استان تهران

با ورود اسلام به ایران و مهاجرت سادات و عالمان دینی به نقاط مختلف کشور، اعتقادات مذهبی، به ویژه باورهای شیعی، به تدریج در میان مردم نفوذ کرد و مورد احترام قرار گرفت. این امر منجر به احداث آرامگاه های متعددی برای پاسداشت این افراد، به خصوص سادات، شد. استان تهران، به دلیل همجواری با شهر ری و قرارگیری در مسیر طبرستان، از دیرباز موقعیت جغرافیایی ممتازی داشته و پذیرای شمار زیادی از سادات و عالمان دینی بوده است. هنرمندان نیز با خلق آثار چوبی مانند صندوق های قبر، درهای چوبی، رحل قرآن و تزیینات معماری، نقش مهمی در تزیین این بناها ایفا کردند. این آثار اغلب شامل کتیبه هایی با آیات قرآن، احادیث ائمه، نقوش اسلیمی، ختایی و گره چینی هایی با مضامین عرفانی هستند. این مطالعه با هدف بررسی مصنوعات چوبی موجود در امامزاده های استان تهران و گونه شناسی محتوایی و تحلیل بصری این آثار انجام شده است. پس از بازدید میدانی از 332 امامزاده در استان تهران، تنها 25 امامزاده دارای اشیاء چوبی بودند که در مجموع 56 مورد شناسایی شد. این تحقیق در پی پاسخ به این پرسش ها است: گونه شناسی محتوایی تولیدات چوبی امامزاده های استان تهران چیست؟ و تحلیل بصری این اشیاء چگونه انجام می شود؟ این 56 اثر یافت شده از منظر نقوش، نوع ساختار، قاب بندی، تزیینات حاشیه ای، کتیبه ها و مضامین به کاررفته در آن ها، به ویژه با استناد به نام واقف، سال ساخت، اسامی هنرمندان و نجاران، مورد بررسی قرار گرفت. بر اساس یافته های این تحقیق، این آثار چوبی شامل سه دسته اصلی هستند: درهای چوبی (منبت و خاتم)، صندوق های چوبی، ستون و سقف چوبی. درهای منبت، بیشترین سهم را در بین این آثار هنری دارند. از نظر گونه شناسی مضامین کتیبه ها، عمده مفاهیم به کاررفته شامل اسامی ائمه و اسماء الهی است. افزون بر این، نام تعدادی از مشاغل، واقفان و هنرمندان نیز در این آثار ذکر شده است. اگرچه مصنوعات یافت شده مربوط به دوره های سلجوقی، ایلخانی، تیموری، صفوی، قاجار و پهلوی هستند، اما تعداد آثار مربوط به دوره قاجار، به ویژه دوره ناصری، در مقایسه با سایر ادوار چشمگیر است. «ناصرالدین شاه قاجار» را می توان به عنوان شخصیتی برشمرد که بیشترین تعداد دست ساخته های وقفی را به امامزاده های این استان اهدا کرده است. در ادامه، با بررسی اسامی هنرمندان، مجموعه ای از آثار مرتبط با «خانواده نجار لباسانی (لواسانی)» شناسایی شد. با بازبینی در شجره این خانواده و دیگر آثار ثبت شده دارای امضای نجار لباسانی، چنین به نظر می آید، این خانواده سابقه طولانی در هنر نجاری داشته است. در مجموع، هفت اثر منبت از این خاندان در بین دست سازه های چوبی مورد مطالعه وجود دارد. همچنین، دو امام زاده عبدالله (شهرری) و صالح (تهران) دارای درهای منبت به امضای «صنیعی» هستند که این هنرمند را می توان پس از خانواده لباسانی، از هنرمندان صاحب سبک این استان به شمار آورد.

کلیدواژه ها:

منبت استان تهران ، صندوق قبر چوبی ، در چوبی ، خاندان نجار لباسانی ، خاندان صنیعی ، نجاران معروف تهران ، آثار چوبی امام زاده ها.