بازخوانی یک حافظه تاریخی در پیوند با روایت های شفاهی، جغرافیای کالبدی و ادبیات بومی: مطالعه موردی «گود شیدون» فداغ

در پهنه جغرافیای تاریخی جنوب استان فارس و در بخش غربی دهستان فداغ (از توابع شهرستان گراش)، در ضلع شرقی آرامستان کهن منسوب به طایفه «محمددرویشی ها»، محوطه ای فروایستاده و گودافتاده با نام های بومی «گود شیدون»، «شهیدون» یا «شهیدان» در حافظه تاریخی، زیسته و شفاهی مردم منطقه به یادگار مانده است. بر اساس روایت های سینه به سینه و متواتر بومی، این گودال محل دفن دسته جمعی و فجیع گروهی از اهالی منطقه—اعم از مردان، زنان و کودکان بی دفاع—بوده است؛ اما درباره زمان دقیق، علت اصلی و جزییات حادثه، اسناد دیوانی و مکتوب تاریخی روشنی در دست نیست. حافظه شفاهی و باورهای عامه، فرضیات و احتمالات گوناگونی نظیر یورش افغان ها، حمله مغولان، تهاجم تاتارها یا وقوع سرکوب های خونین منطقه ای را مطرح می سازند. این مقاله با رویکردی تحلیلی و توصیفی، «گود شیدون» را نه صرفا به عنوان یک مدعای تاریخی اثبات شده با متون دیوانی، بلکه به عنوان یک «مکان حافظه» (Site of Memory) و پدیده ای حیاتی در حوزه تاریخ شفاهی، فرهنگ عامه و ادبیات بومی جنوب ایران مورد بازخوانی قرار می دهد. در این پژوهش، شواهد میدانی و خرد (نظیر مشاهده بقایای انسانی و جمجمه های بدون بدن هنگام ساخت وسازها و حفر شالوده ها در دهه های گذشته) و همچنین وجود آثار خندق های دفاعی کهن بررسی می شوند. در بخش اصلی مقاله، بازنمایی این جغرافیای تاریخی در سروده چهار شاعر برجسته فداغ—اکبر تقی نژاد در قالب شعر نو فارسی، و استاد باقری فداغی، مهدی غلامی فرد (طیار) و عبدالرضا نعمتی (عبدی) در قالب قصاید گویشی بومی—تحلیل محتوا شده است. یافته های پژوهش نشان می دهند که ادبیات بومی، با گره زدن سوگ فردی به اندوه جمعی و طرح پرسش های بن افکن هویتی، پادگفتمانی در برابر «زوال حافظه تاریخی» ایجاد کرده است. در پایان، انجام پژوهش های میان رشته ای (باستان شناسی نجات بخشی، انسان شناسی جسمانی، گویش شناسی و مردم شناسی) پیش از نابودی کامل شواهد کالبدی تحت تاثیر توسعه شهری تاکید شده است.

کلیدواژه ها:

فداغ ، شهیدون ، تاریخ شفاهی ، مکان حافظه ، شعر گویشی ،