تحول عاملیت زن در ادبیات و سینمای ایران معاصر

تحولات فرهنگی و اجتماعی چند دهه اخیر ایران، بازنمایی شخصیت های زن را در ادبیات و سینمای معاصر دستخوش تغییر کرده است. زن در بسیاری از روایت های معاصر دیگر صرفا شخصیتی منفعل و تابع ساختارهای مردسالار نیست، بلکه به کنشگری تبدیل شده که در شکل گیری و پیشبرد روایت نقش محوری دارد. با این حال، این تحول لزوما به رهایی کامل زنان از محدودیت های ساختاری منجر نشده است. پژوهش حاضر با رویکردی کیفی، توصیفی تحلیلی و بر پایه مطالعه تطبیقی، به بررسی بازنمایی عاملیت زنان در رمان مهرگیاه اثر امیرحسن چهلتن و فیلم های ابد و یک روز، برادران لیلا و زن و بچه ساخته سعید روستایی می پردازد. چارچوب نظری پژوهش بر مبنای مفهوم «دیگری» در اندیشه سیمون دوبووار، نظریه اجرایی بودن جنسیت جودیت باتلر و نظریه «نگاه مردانه» لورا مالوی است. دوبووار معتقد است جایگاه اجتماعی زن محصول فرایندهای فرهنگی و تاریخی است، نه یک امر صرفا طبیعی؛ باتلر هویت جنسیتی را حاصل تکرار کنش های اجتماعی می داند و مالوی نشان می دهد که بازنمایی زنان در بسیاری از روایت های تصویری تحت تاثیر نگاه مردانه شکل گرفته است (Beauvoir, 1949/2011; Butler, 1990; Mulvey, 1975). یافته های پژوهش نشان می دهد شخصیت های زن در آثار مورد بررسی، نسبت به نمونه های پیشین از آگاهی، استقلال فکری و توان تصمیم گیری بیشتری برخوردارند، اما همچنان در شبکه ای از روابط قدرت، سنت، خانواده و ساختارهای اجتماعی با محدودیت مواجه اند. بر این اساس، مقاله مفهوم «عاملیت در تعلیق» را به عنوان چارچوبی تحلیلی پیشنهاد می کند؛ مفهومی که وضعیت زنان این آثار را در مرز میان مقاومت و محدودیت، استقلال و وابستگی، و سنت و مدرنیته تبیین می کند.

کلیدواژه ها:

عاملیت ، بازنمایی زنان ، ادبیات معاصر ایران ، سینمای اجتماعی ایران ، مهرگیاه ، سعید روستایی ، مطالعات تطبیقی.