بازاجتماعی شدن زندانیان در ایران و اسناد بین المللی

بازاجتماعی شدن زندانیان یکی از مهم ترین اهداف سیاست جنایی اصلاحی و تربیتی معاصر است که بر ضرورت فراهم کردن زمینه اصلاح رفتار، حفظ کرامت انسانی و بازگشت موثر و مسئولانه محکومان به زندگی اجتماعی تاکید دارد. سلب آزادی به موجب حکم کیفری، فی نفسه به معنای سلب تمامی حقوق بنیادین فرد نیست و نظام کیفری باید با اتخاذ تدابیر مناسب، زمینه اصلاح و تربیت و کاهش احتمال تکرار جرم را فراهم سازد. پژوهش حاضر با هدف بررسی مبانی نظری و حقوقی بازاجتماعی شدن زندانیان، تبیین جایگاه آن در اسناد بین المللی و ارزیابی وضعیت نظام حقوقی و اجرایی ایران در این زمینه انجام شده است. این پژوهش از نظر روش، توصیفی تحلیلی و با رویکرد کیفی و به شیوه کتابخانه ای و اسنادی انجام شده است. در این راستا، قوانین و مقررات داخلی، اسناد بین المللی، کتب، مقالات و سایر منابع علمی مرتبط گردآوری، بررسی و تحلیل شده اند. یافته های پژوهش نشان می دهد که نظام حقوقی ایران با پیش بینی نهادها و سازوکارهایی همچون نظارت الکترونیکی، اقدامات اصلاحی و تربیتی، آموزش، حرفه آموزی و اشتغال زندانیان، ظرفیت های قابل توجهی برای تحقق اهداف بازاجتماعی شدن ایجاد کرده است. با این حال، میان ظرفیت های قانونی و تحقق عملی بازاجتماعی شدن در نظام زندانبانی ایران فاصله قابل توجهی وجود دارد. تراکم جمعیت کیفری، محدودیت منابع و امکانات، ضعف در اجرای نظام مند ارزیابی خطر و نیازهای اصلاحی، ناکافی بودن حمایت های پس از آزادی، دشواری دسترسی به فرصت های شغلی و استمرار انگ و برچسب اجتماعی ناشی از سابقه کیفری از مهم ترین موانع تحقق موثر این فرآیند به شمار می روند. بررسی اسناد بین المللی نیز نشان می دهد که بازاجتماعی شدن باید به عنوان فرآیندی مستمر و چندبعدی مورد توجه قرار گیرد که از دوران تحمل حبس آغاز شده و با حمایت های مناسب پس از آزادی ادامه یابد. بر این اساس، تقویت برنامه های اصلاحی و تربیتی، توسعه تدابیر غیرسالب آزادی، ارتقای آموزش و حرفه آموزی، تقویت حمایت های پس از خروج، کاهش موانع اجتماعی و شغلی ناشی از سابقه کیفری و بهره گیری بیشتر از ظرفیت های عدالت ترمیمی می تواند در افزایش اثربخشی سیاست های بازاجتماعی شدن زندانیان در ایران موثر باشد.

کلیدواژه ها:

بازاجتماعی شدن ، زندانیان ، اصلاح و تربیت ، حقوق زندانیان ، اسناد بین المللی.