بررسی رخداد بارش سنگین در جنوب شرق ایران بر اساس ارتباط بین پدیده های اقلیمی فرین و الگوهای همدیدی

در سال های اخیر رخ داد بارش های فوق سنگین منجر به رخداد سیلاب های بزرگ و باعث بروز خسارت های جانی و مالی فراوان در منطقه بلوچستان جنوبی شده است. سیلاب ها در شرایط همدیدی، جغرافیایی و محیطی ویژه ای رخ می دهند. مطالعه این شرایط جهت شناخت و پیش بینی رخداد سیل لازم است. مطالعاتی که در زمینه بارش های فوق سنگین همراه با سیل در ایران و جهان انجام گرفته، معیارها و آستانه های مختلفی را برای بارش های فوق سنگین در مناطق مختلف ارائه نموده اند. پیش بینی شدت و زمان وقوع این پدیده می تواند اطلاعات مناسبی برای استفاده در سامانه های هشدار سیل فراهم کند و تا حد زیادی از وقوع خسارت های جانی و مالی بیشتر پیش گیری نماید. سیل به عنوان یک واقعه اجتناب ناپذیر پذیرفته شده است، اما بسامد و بزرگی آن، برآمده از عوامل متعددی است که بسته به شرایط اقلیمی، طبیعی و جغرافیایی هر منطقه تغییر می کند. در این تحقیق 3 مورد سیل های فراگیر و شدید در منطقه جنوب استان سیستان و بلوچستان در سالهای 1398 و 1400و1403 بر اساس داده های ایستگاه های حوضه آبریز بلوچستان جنوبی شامل دو ایستگاه شاخص چابهار و کنارک در دو بخش تحلیل آماری و تحلیل همدیدی مورد بررسی قرار گرفته است. نتایج تحلیل همدیدی در هر سه مورد بیانگر وجود سامانه کم فشار و همزمان زبانه کم ارتفاع در سطوح بالای جو در ترازهای 850 ،700، 500 و 300 هکتوپاسکال در روی جنوب استان است. گرادیان شدید دمایی و سرعت باد همراه با میدان های تاوایی در منطقه نیز کاملا مشهود است. در هر سه مورد سامانه بارشی از منتهی الیه شرقی دریای مدیترانه حرکت کرده و با حرکت به سمت شرق خود، از سمت غرب کشور وارد شده و مناطق واقع در شمال غرب، غرب، جنوب غرب، و استان های واقع در دامنه های البرز جنوبی را تحت تاثیر قرار داده است. سپس با تقویت جریانات جنوبی، بر شدت و میزان بارش ها در استان های جنوبی به تدریج افزوده شده است. نقشه ناهنجاری سرعت باد تراز بالای جو، نمایانگر واگرایی شدید در تراز بالا بوده که منجر به همگرایی تراز پایین و تقویت و تشدید ناپایداری ها در این مناطق شده است و همزمان میزان تاوایی (چرخندگی) در تراز 500 هکتوپاسکال و فرافت تاوایی نیز به شدت افزایش یافته است. نقشه سطح زمین وجود دو مرکز کم فشار (L) را نشان داده که با مناطق بیشینه بارش همخوانی دارد. در بخش تحلیل آماری نمودارهای چندک-چندک Q-Q, مقادیر مشاهداتی، هیستوگرام و تابع چگالی احتمال متناظر با بیشینه های مشاهداتی نشان می دهد که دوره بازگشت بارش های تجمیعی 24، 48، 72، 96 و 120 ساعته متناظر با دوره های بازگشت رویدادهای مشابه، در سالهای متوالی، کوتاه شده است. نمودار احتمال P-P یا احتمال نظری در مقابل مقادیر احتمال به دست آمده از تابع تجمعی احتمال برازش داده شده متناظر با هر بیشینه سالانه بارش نیز روند افزایشی دارد. بر اساس این نتایج آماری در ایستگاه چابهار احتمال وقوع بارش بیش از 40 میلی متر هر 12 سال است و نتایج تحلیل نمودارهای Q-Q و نمودار احتمال P-P در حوزه آبریز بلوچستان جنوبی نیز بیانگر این است که احتمال رخداد بارش 35 میلیمتر در یک روز هر ده سال یکبار است و هر صد سال احتمال وقوع بارش حدود 50 میلیمتر در یک روز دور از انتظار نیست. ریزش سنگین باران و رگبار، وقوع تندباد لحظه ای،، کاهش 10 درجه ای دمای هوا و یخبندان شبانه از مهم ترین پدیده هایی بودند که در طی رخداد سیلاب، منطقه را درگیر کرد. شدت این بارش ها در شهرستانهای نیکشهر، فنوج، کنارک، چابهار، دلگان و به طور کلی نواحی مرکزی و جنوب استان بود. با وجود 2 سد بزرگ پیشین و زیردان در منطقه، به دلیل سرریز شدن آنها در منطقه دشتیاری و باهوکلات روستاها در محاصره سیل قرار گرفت. نتایج آماری بارش های سنگین 24 ساعته بر اساس آخرین اطلاعات دریافتی از 16 ایستگاه بارانسنجی، میزان بارش دریافتی استان بیش از 100 میلی متر گزارش شده که معادل بارش های یک سال زراعی استان در بلندمدت است.

کلیدواژه ها:

بارش فوق سنگین ، سیل ، پدیده های اقلیمی فرین ، الگوهای همدیدی